Prođoh kraj Morave i Rasine

Tragovi Morave i Rasine u putopisima, istorijskim zapisima i svedočanstvima putnika vode nas kroz vekove, od Herodotovih zapisa i srednjovekovnih puteva do opisa Kruševca, Stalaća i života uz reke. Za putnike koji su prolazili ovim krajem, Morava i Rasina nisu bile samo prirodne prepreke i geografske odrednice, već važni orijentiri koji su povezivali gradove, puteve, ljude i istorijske događaje

Priču o Moravi kao jednom od najvažnijih simbola ovog prostora moguće je započeti mnogo pre nastanka Kruševca.

Najstariji zapis koji se povezuje sa ovim krajem pripisuje se Herodotu, grčkom istoričaru iz V veka pre nove ere. U njegovom opisu pominju se reke Angro i Brong, koje se, prema tumačenju navedenom u izvoru, odnose na Zapadnu i Južnu Moravu, čijim spajanjem nastaje Velika Morava.

Posebno je zanimljiva i misao Vuka Karadžića da su „Srbi svaku veću vodu nazivali Moravom“, dok se Velibor Lazarević nadovezuje na ideju da je Morava duboko prožeta duhom naroda koji živi uz nju.

U delu „Putešestvije po Serbiji“, Joakim Vujić beleži svoja putovanja kroz Srbiju, opisujući mesta, ljude i manastire pored kojih je prolazio. Posebnu pažnju posvećuje manastirima kao što su Kalenić i Manasija, dajući njihove opise u formi putopisnih, gotovo dnevničkih zapisa. Na tom putu beleži i reke koje prolaze kroz predele kojima putuje, pa voda postaje prirodni orijentir, ali i deo slike srpskog pejzaža i života ljudi.

U knjizi „Putovanje po Srbiji u godini 1827.“ Đorđa Magaraševića, reka je jedan od važnih orijentira putovanja. Autor beleži da se Srpska Morava u tom kraju naziva i Moravica, a opisuje i Jasiku kao živo saobraćajno mesto na Moravi, sa skelom preko koje je vodio put od Jagodine ka Kruševcu. Iz Jasike put nastavlja levom obalom Morave prema Trsteniku, dok se Kruševac nalazi preko puta reke. Posebno je zanimljiv Magaraševićev opis predela uz Moravu: „lep niz brežuljaka, zasađenih vinogradima i mladom hrastovom šumom pruža se duž reke“, dok visoke, šumovite planine okružuju dolinu. Ceo predeo, piše autor, ostavlja utisak nečeg „tako veselog i prijatnog“. Kruševac, koji zatiče kao staru srpsku varoš i prestonicu kneza Lazara, opisuje kao grad koji je mnogo opao, ali čije crkve i kule još svedoče o nekadašnjoj veličini.

Na putu ka Stalaću Magarašević beleži i ostatke srednjovekovnog grada i Todorovu kulu, a upravo tu istoriju povezuje sa narodnom poezijom. On navodi narodnu pesmu o Todoru od Stalaća, koja govori o opsadi grada i njegovoj tragičnoj sudbini.

Još jedan dragocen zapis o Moravi ostavio je francuski putopisac Bertrandon de la Brokijer, koji je 1433. godine putovao kroz Srbiju na povratku sa Istoka. Njegovo delo, poznato kao „Putovanje preko mora, kroz Palestinu, Malu Aziju, Srbiju i Francusku 1432. godine“, dragoceno je svedočanstvo o izgledu srpskih krajeva, gradova i puteva u prvoj polovini 15. veka.

Na svom putu Brokijer stiže do Kruševca, koji opisuje kao utvrđenu varoš pod upravom Sinan-bega, a zatim prelazi Moravu i ulazi u oblast srpskog despota. Reka mu je važan geografski i politički orijentir, jer upravo prelaskom preko Morave napušta teritoriju pod turskom vlašću i ulazi u zemlju despota Srbije.

„I posle ove varoši Kruševca, pređoh rečenu reku Moravu na jednoj skeli i uđoh u državu despota Rasije ili Srbije. I ono što je s one strane reke je Turčinovo, a ono što je sa ove strane je rečenog despota, koji plaća za to 50.000 dukata godišnjeg danka.“

Posle prelaska reke, Brokijer nastavlja put prema Stalaću, gde zatiče ostatke nekadašnjeg utvrđenog grada. Posebno beleži mesto na kojem se Nišava uliva u Moravu, kao i značaj reke za kretanje ljudi i vojske. U podnožju Stalaća, kako piše, Turci su držali brojna plovila kojima su mogli da prevoze konje i vojsku preko reke.

Još jedno značajno svedočanstvo o Rasini i Moravi ostavio je osmanski putopisac Evliya Čelebija, koji u svom čuvenom putopisu opisuje predele kroz koje je prolazio na putu ka Kruševcu. Njegov zapis dragocen je jer beleži izgled kraja, naselja i reke u vreme Osmanskog carstva. Putujući preko Jastrepca, Čelebija beleži da je posle nekoliko sati hoda stigao do Rasine:

„Putujući odatle dalje, prošli smo preko gorske visoravni i planine Jastrepca posmatrajući veliko i visoko drveće. Za sedam sati prešli smo reku Rasinu.“

U nastavku daje i kratak, ali važan opis njenog toka:

„Ova reka Rasina teče ovamo sa planine Jastrepca i pod gradom Eškelom uliva se u Moravu.“

Posle prelaska Rasine, put ga vodi ka Kruševcu, koji opisuje kao značajan grad sa tvrđavom, čaršijom, mahalama, džamijama, hanovima, dućanima, vinogradima i baštama. Posebno ističe pitomu okolinu grada i brojne vinograde.

Rasina se u književnim i istorijskim zapisima pojavljuje i kao prostor važnih događaja za razvoj Kruševca. U „Maloj spomenici srpske petstogodišnje slave Vidovdanske u Kruševcu i miropomazanja kralja Aleksandra u Žiči“, objavljenoj 1889. godine, Arsa Pajević beleži svečanost povodom polaganja temelja nove vojne barutane na Rasini. Njegov zapis istovremeno donosi sliku tadašnjeg predela i pokazuje kako je reka bila povezana sa privrednim i industrijskim razvojem grada.

Pajević opisuje da se do mesta buduće fabrike stizalo putem preko drvenog mosta na Rasini, dok je na samom prostoru već postojala „Gospodarska vodenica“, koju je pokretao potok doveden sa reke. Posebno ističe njen značaj:

„Ova reka teče blizu Kruševca, udaljena na po sahata vožnje na koli, i preko nje se prelazi po drvenom mostu, te se dolazi nabrzo onome mestu, koje je već označeno za ovu novu tvornicu. Na tome mestu i sada postoji ‘Gospodarska vodenica’, koju iz Rasine sproveden potok tera na 10 vitlova, i za koju vele da je najveća vodenica u Srbiji.“

Nekoliko pasusa kasnije, autor beleži i sam značaj događaja, navodeći da je kralj Aleksandar I 16. juna 1889. godine na Rasini kod Kruševca položio temelj drugoj srpskoj vojnoj barutani. Tako Rasina u Pajevićevom zapisu dobija još jednu ulogu, ona nije samo deo pejzaža Kruševca, već i prostor na kojem se susreću voda, privreda, industrijski razvoj i važni događaji državne istorije.

M. J.

„Lepa je noć u Moravskoj dolini“