Šta sve čuva Narodni muzej Kruševac: Kopija ktitorske kompozicije iz manastira Manasije

Deo stalne postavke Narodnog muzeja Kruševac je najreprezentativniji vladarski portret despota Stefana – njegova božanska investitura (anđeli ga krunišu, dodaju mu mač i koplje) iz njegove zadužbine manastira Manasije (Resave) posvećenom prazniku Svete Trojice. Despot prinosi ktitorski model patronu hrama Svetoj Trojici, prikazanoj u vidu tri anđela. Levom rukom drži svitak sa početkom teksta osnivačke povelje. Živopis Resave ulazi u red najvećih ostvarenja evropskog slikarstva svoga vremena

Manastir Manasija posvećen Svetoj Trojici osvećen je „u dan svete Pedesetnice, kada Duh sveti ognjenim jezicima siđe na Hristove učenike”, 1419. godine. Konstantin Filozof kaže da despot prizva patrijarha „Kirila sa svim saborom srpskih prvosveštenika… na posvećenje hrama u dan svete Pedesetnice, kada Duh sveti ognjenim jezicima siđe na svete učenike Slova i Boga…“

Pominjanje Trojice kao „svedržavnog božanstva“ jasno daje do znanja da je Sveta Trojica zaštitnica Srpske despotovine i despota Stefana. Konačnu odluku o mestu slikanja ktitorske kompozicije u skladu sa svim ovim parametrima despot je doneo posle završetka gradnje hrama. U najvišim delovima zapadnih malih kupola su bili ispisani stihovi pohvalne pesme u slavu Svete Trojice: Svjat, svjat, svjat Gospod Savaot! Ispoln nebo i zemlja slavajego.

Predstava Svete Trojice u ktitorskoj kompoziciji Manasije pojavljuje se prvi put u Srbiji u vreme vladavine despota Stefana. Despot Stefan je, može se pretpostaviti, Svetu Trojicu označio kao „svedržavnu“ svetinju pod snažnim uticajem isihasta, za koje je Sveta Trojica bila vrhovno dobro, najviša duhovna riznica, najviši deo razuma, ljubomudrije: ljubav, mudrost i istina. Isihasti, oni koji sozercavaju – tihuju, pripadaju pokretu među grčkim monasima na Atosu u 14. veku. Smatrali su da postoji večna, nestvorena božanska svetlost koja se pojavila na planini Tavor za vreme Preobraženja Gospodnjeg koja je u 14. veku ponovo prosijala nagradivši ih za isposnički život. Grigorije Nazijanski je govorio o „Bogu kao svetlosti nepristupačnoj i nevidljivoj“, a Jovan Damaskin o Bogu „kao neizrecivoj svetlosti, koja se ne može umom shvatiti ni rečju izraziti već samo intelektom doživeti“. Sveti Simeon Novi Bogoslov govori o svetlosti Svetoga Duha koja obasjava celog čoveka i pretvara njegovo biće u hram Božiji. Prema Svetom Vasiliju Velikom, Duh Sveti je onaj kroz koga se čovek vraća Bogu. On prosvećuje razum, osvećuje srce i čini čoveka pričasnikom božanskog života. Sveti Grigorije Palama uči da čovek ne postaje učesnik Božije suštine, jer je ona nepristupna, ali postaje učesnik Božijih nestvorenih energija i pričasnik večnog života. To je smisao duhovnog života. Hrišćanin nije pozvan samo da bude moralno bolji čovek. Pozvan je da postane „bog po blagodati“.

Za ukupno tumačenje Svete Trojice despota Stefana jasno je povezivanje sa predanjem o Noju i dugi, kao novom simbolu zaveta s Bogom. Barka je simbol Svete Trojice, koja je učesnik u spasavanju Nojeve porodice, novih ljudi i sveta. Kao što je primio u kovčeg čiste i nečiste životinje i ptice, tako je Spasitelj primio u crkvu pravednike koji se kaju jer je došao na svet da spasao grešnike.

Despot Stefan se mogao ugledati i na velelepne Dečane, iz 1343. godine. Davno je primećeno da despotov ktitorski portret sa modelom i svitkom sa posvetom dosta nalikuje na portret kralja Stefana Dečanskog u Dečanima. I ispod modela kraljeve crkve u Dečanima se proteže ktitorov zavetni tekst.

Sveta Trojica u ktitorskoj kompoziciji u crkvi manastira Manasije despota Stefana može biti u vezi sa bezdetnošću koja je stvarala permanentnu situaciju upražnjenog prestola. Osmišljeno prikazivanje Svete Trojice u sceni direktnog kontakta „Avrama“, koja ima simbolično značenje „upražnjeni presto“, od strane ktitora i pomesnog episkopa, na zapadnom zidu Manasije, metaforično odslikava istorijski trenutak u kome je pitanje upražnjenog prestola aktuelno.

Ktitorski portret despota Stefana pred Svetom Trojicom u formi tri anđela je metafora o njemu kao novom pravednom Avramu koji čini gostoljublje Svetoj Trojici.

Ove kompozicije upućuju vernike na stalnu budnost i ljubav prema bližnjima i milosrđe. Avram je bio rodonačelnik Jevreja, prvi učesnik Zaveta s Bogom i prvi koji je dobio obećanje da će se „u njegovom semenu blagosloviti svi narodi“ (1. Moj. 22, 18), odnosno u Mesiji koji je njegov potomak po telu. Bog je spasao Isaka zaustavivši Avramovu ruku sa nožem. Avrama je nagradio razmnožavanjem i širenjem njegovog potomstva kroz vekove i od kojih će se roditi Bogorodica i od nje Isus Hristos. Paralela žrtve i vere u vaskrsenje isticana je trajno.

Predstava Svete Trojice u vidu tri anđela koji sede je uobičajena, a zasniva se na fabuli o javljanju tri anđela pravednom Avramu koje je ugostio kod hrasta u Mamriji (1 Mojs. 18). U ovoj sceni je Sveta Trojica lični sagovornik despota Stefana kao ktitora, prefigurisanog Avrama.

Ktitorska kompozicija despota Stefana na severnoj strani zapadnog zida naosa manastira Resave sadrži signaturu, osnovni istorijski natpis, koji je delimično oštećen ali je jasno rekonstruisan. Ovaj prvorazredni istorijski natpis nastao je u vreme živopisanja crkve, 1418. godine:

U HRISTU BOGU BLAGOVERNI DESPOT STEFAN GOSPODIN SVIH SRPSKIH ZEMALjA I K(TITOR) (SVETOGA) MEST(A)

Na severnom delu zapadnog zida naosa, do proroka Solomona, despot Stefan u svečanom vladarskom ornatu, sa modelom svoje ktitorije i svitkom povelje stoji pred trojicom anđela – Sveta Trojica ga blagosiljaju, a on im posvećuje i prilaže crkvu.

Ktitorska slika postavljena na znatnom prostoru između dva ulaza u naos je monumentalna i reprezentativna. Stefan je kao vladar i ktitor predstavljen u ceremonijalno – svečanom despotskom ornatu. Despot je postavljen frontalno, izduženog lica sa kratkom ali oblom bradom. Oči su mu oštećene ali postoji kompetentno svedočenje da su bile plave.

Odenut je u tamnopurpurni divitision od teškog materijala ukrašenog zlatoveženim kolastim azdijama sa dvoglavim belim orlovima i laganim krstastim ornamentima između njih. Loros i tabule u visini kolena su u potpunosti zlatom izveženi i dodatno ukrašeni sitnim dragim kamenjem.

Despot u vladarskoj investituri stoji na purpurnom jastuku ukrašenom zlatom izveženim lavićima. Stefanu Visokom na glavu spušta despotsku krunu Hristos iz lunete neba. Despot u desnoj ruci drži zlatni skiptar u vidu krsta sa dugačkom drškom. Sa njegove desne strane lebdeći anđeo mu predaje mač a sa leve drugi anđeo koplje. Predavanje mača i koplja simbolički označavaju pobede koje je despot izvojevao na bojnom polju uz pomoć Božiju. Upućuje se poruka da je despot kao vladar Božiji izaslanik kome su date pobede protiv nevernika protiv kojih je više puta ratovao. Konstantin Filozof je imao u vidu ovaj portret pri pisanju Despotovog Žitija: „…najsvetliji pred svima i beše viđen iznad sviju, kao mesec posred zvezda, već izdaleka mogao ga je svako videti…

Projekat crkve – model – koji pridržava levom rukom u činu prilaganja je velelepan. Despot u levoj ruci zajedno s modelom drži i razvijeni svitak sa tekstom molitve Svetoj Trojici koja je u istovetnoj formi plasirana kao arenga osnivačke povelje metoha ove njegove zadužbine. Tekst ovog molenia je morao biti lično delo despota Stefana:

U IME OCA I SINA I SVETOGA DUHA, AMIN PRIMI /U/ TROJICI SLAVLjENI CARE /I GOSPODE/ PORED MNOGIH ONIH KOJI SU PRINETI /I/ MALO OVO PRINOŠENjE.

I KAO ŠTO OBEĆAO JESI, ZBOG VELIKOG MILOSRĐA SVOGA, MALIH RADI TRUDOVA VELIKE NAGRADE DAROVATI LjUDIMA. JER TI SI VEČNI TVORAC A VEČNO SI I SVIH GREŠNIH SPASENjE; OD NjIH PRVI JA JESAM,
SMERNI RAB TVOJ

Despot je mogao imati uzor za svoj ktitorski ansambl i formu modela crkve manastir Svetih Arhangela kod Prizrena, zadužbinu cara Dušana.

U prvu zonu su postavljeni šest svetih ratnika. Sa leve strane prozora: Sveti Georgije, Sv. Dimitrije, Sv. Prokopije. Desno od prozora su: Sv. Artemije, Sv. Jakov Persijanac i oštećena figura Svetog Evstatija Plakide.

U prvoj zoni je šest svetih ratnika. Levo od prozora su: Sv. Areta, Sveti Nestor i Sv. Nikita. Desno od prozora su: Sv. Merkurije, Sv. Teodor i potpuno uništena figura Sv. Teodora Stratilata.

Proučavajući ansambl svetih ratnika u Resavi, Miodrag Marković je uočio da su pored desetorice redovno slikanih svetih vojnika naslikani i Sv. Jakov Persijanac, Sv. Areta, Sv. Andrija Stratilat i Sv. Sava Stratilat. Za to postoje jači razlozi poručioca. „Osim Resave poznat nam je samo jedan primer iz celog istočnog hrišćanskog sveta. To je Ravanica… Čini se zbog toga da za izbor svetih ratnika u Resavi objašnjenje treba tražiti u ktitorovoj želji da se ugleda na očevu zadužbinu.“ Marković je posle analize zaključio da njihove uniforme i oružje ne odudaraju od tradicionalnih normi vizantijskog slikarstva i ikonografije. „Još od najranijih vremena sveti ratnici su predstavljeni s opremom rimske vojske. Resavski slikari su se pri predstavljanju opreme svetih ratnika oslonili na svoje grčke i srpske prethodnike iz 14. veka.“ Na kraju je, u kontekstu rasprava o poreklu resavskog živopisa, a u vezi sa analizom svetih ratnika, zaključio i: „… izvesno da među do sada predloženim odgovorima egejska ostrva s Mitilenom, Krit, jadranska ostrva, domaće radionice, umetnici poreklom iz Soluna ili vaspitavani u Solunu – rezultati proučavanja ikonografije svetih ratnika podražavaju ovaj poslednji.

Tatjana Starodubcev prihvata već uočenu činjenicu da su slikari Resave za neke od scena ciklusa Hristovog detinjstva koristili predloške carigradskih mozaičara koji su radili u spoljnoj priprati Hore, a za svete ratnike iz paraklisa Svetih Besrebrnika u Vatopedu. Freske Resave predstavljaju vrhunac umetničke razvojne linije renesanse Paleologa u Srbiji.  Odavno je još Vojislav J. Đurić njihove najsrodnije prethodnike po stilu prepoznao na freskama u priprati solunske crkve proroka Ilije.

Neobična sličnost ikonografije živopisa Ravanice, Kalenića, Manasije i Sisojevca mogla bi se objasniti aktivnim učešćem jedne crkvene ličnosti, po svoj prilici samog braničevskog episkopa na čijoj su teritoriji ovi hramovi podinuti. Izrazita srodnost u ikonografiji teško da je zavisila od bilo kakve grupe slikara, tim pre što su zografi živopisa pomenutih manastira različitog likovnog obrazovanja i što se kod njih snažan individualizam jasno ispoljava. Živopis Sisojevca veoma je srodan u tematici sa slikarstvom Ravanice i Manasije. Duhovnik kneza Lazara, isihasta Sisoje, po kome je i manastir dobio ime, imao je odlučujuću reč u načinu ukrašavanja svoje zadužbine. Ravanica, Manasija i Sisojevac po srednjovekovnim zapisima nalazili su se u župi Resavi. Vrlo je moguće da je upravo duhovnik Sisoje bio odgovorna ličnost za oslikavanje ovih svetinja.

„Crkvu gradi srpski car Stefane na brijegu
Kraj vode Resave, majstorije od Ercegovine,
Dva šegrta sina Bogdanova, pred njima je
Petar Neimare …”
(Najstarije junačke pesme — Zidanje Manasije)

Ognjen Milićević

Foto: Fond Blago/ sajt Narodnog muzeja Kruševac

U vremenu starog Kruševca: Molijer na sceni Kruševca