Na današnji dan: Trsteničanin Radoje Raka Ljutovac u Velikom ratu prvi oborio neprijateljski avion

Pre 111 godina sa zemlje je srušen prvi avion u istoriji svetske ratne avijacije. Oborio ga je sa Metinog brda iznad Kragujevca iz trofejnog poljskog topa, Radivoje Raka Ljutovac iz Poljne kod Trstenika, 30. septembra 1915. godine

Ljutovac se borio u balkanskim ratovima 1912. i 1913. godine kao artiljerac, gde je dao svoj doprinos oslobođenju Srbije od turskog ropstva i odbrani od bugarskih nasrtaja. Ubrzo posle toga usledio je Prvi svetski rat

Radoje je ponovo stupio u vojsku kao artiljerac i učestvovao je u bitkama vođenim 1914. godine. Kada su 1915. Srbiju ponovo napale Austrougarska i Nemačka, Radoje je raspoređen u dopunski bataljon artiljerijskog puka „Tanasko Rajić” i dospeo u specijalnu jedinicu, novoformiranu Protivavionsku bateriju, koja se nalazila na Metinom brdu kod Kragujevca da bi od neprijateljskih aviona branila grad, Vojno-tehnički zavod i druge važne objekte.

Dana 30. septembra 1915. godine, pre podne, u jedinici Radoja Ljutovca data je uzbuna, jer je javljeno da se od Lapova prema Kragujevcu približavaju tri neprijateljska aviona. Kada su doleteli iznad Kragujevca, izbacili su 45 bombi, od kojih je 16 palo na Vojno-tehnički zavod, osam na železničku stanicu, a ostale po varoši. Na početku ovog rata srpska vojska nije imala protivavionsku artiljeriju, pa ju je pojava autrougarskih aviona naterala na improvizaciju. Na avione su srpski vojnici pucali iz pušaka i mitraljeza, ali bez uspeha.

Radoje je po naređenju komandira već bio kod svog topa. Taj top nije namenski bio napravljen kao protivavionski, već je to bio modifikovani turski top, zarobljen 1912. godine. Nanišanio je i opalio granatu u pravom momentu. Iz prve je pogodio avion, marke „ferman“. Neprijateljski avion je zadrhtao, iz njega je počeo da izbija dim i zatim se srušio na zemlju, u Ulicu prestolonaslednika Petra, pored kuće Obrena Jankovića.

Posle čestitanja na podvigu, komandir mu je dao konja kojim je Radoje odjahao u grad i došao do zapaljenog aviona. Zajedno sa avionom, tu su gorela i tela neprijateljskih pilota, i Radoje im je u stavu mirno salutirao i odao počast. Piloti su bili kapetan Fon Šefer i oficirski pripravnik Oton Kriš.

Građani su shvatili da je to artiljerac zaslužan za obaranje aviona i slavili su ga i čestitali mu. Stiglo je i zvanično priznanje, Radoje je odlikovan Karađorđevom zvezdom sa mačevima i unapređen je u čin kaplara. Kasnije je na Solunskom frontu unapređen u čin narednika.

U jesen 1918. godine učestvovao je u proboju Solunskog fronta. Nakon završetka rata i demobilizacije, Radoje je u Trsteniku otvorio trgovinsku radnju mešovite robe.

Godine 1938. je u Beogradu, na Banjici, održana Revija trupa Vojske Kraljevine Jugoslavije, verovatno povodom 20-godišnjice proboja Solunskog fronta, oslobođenja Srbije i završetka Prvog svetskog rata. Kao počasni gost jednog artiljerijskog puka u Beogradu ovoj Reviji trupa je prisustvovao i Radoje Ljutovac, o čemu svedoči sačuvana fotografija na kojoj na počasnoj tribini Radoje razgovara sa grupom generala i drugih zvaničnika.

Dana 30. septembra 1963. Narodni univerzitet u Kragujevcu je organizovao predavanje sa projekcijom: „Prvo naše ratno obaranje neprijateljskog aviona iznad Kragujevca, 30. septembra 1915. godine“. Predavanje je održao Dragan Vojinović, publicista iz Beograda. Predavanju je prisustvovao Radoje Ljutovac.

U to vreme Trstenik nije imao muzej, pa je Radojeva supruga 25. februara 1976. poklonila Narodnom muzeju u Kruševcu, između ostalog i sledeća dokumenta i ordenje njenog pokojnog supruga: orden Karađorđeve zvezde sa mačevima, medalju „Albanske spomenice“ sa poveljom, „Spomenicu rata“ za oslobođenje i ujedinjenje 1914 – 1918. godine i fotografije sa soluncima i ratnicima iz Prvog i Drugog svetskog rata.

Pripadnici artiljerijsko-raketnih jedinica protivvazdušne odbrane obeležavaju Dan roda kao sećanje na prvo obaranje neprijateljskog aviona u Srbiji.

Povodom 111 godina od istorijskog podviga srpskog junaka i artiljerca Radoja Rake Ljutovca kraj njegovog spomen-obeležja u centru Trstenika održan je svečani pomen i odata počast heroju.

Događaju je prisustvovao zamenik predsednice opštine Trstenik Dejan Rakovac, koji je, zajedno sa pomoćnikom predsednice opštine Vladimirom Dačićem, položio venac na spomenik hrabrom artiljercu.

Cveće i vence položili su i predstavnici Vojske Republike Srbije, predstavnici Udruženja boraca opštine Trstenik, kao i porodica legendarnog junaka.

O. Milićević

Foto: Opština Trstenik