Znamenite srpske porodice: Paštrovići poreklom iz Stare Srbije, Crne Gore i Dalmacije
Postavljeno: 24.12.2025
Na starom kruševačkom groblju sahranjen je nekadašnji direktor kruševačke gimnazije, profesor nemačkog, latinskog i francuskog jezika i dobitnik ordena Svetog Save trećeg reda Kuzman Paštrović. Njegov raskošni spomenik čuva sećanje na bogatu istoriju plemena Paštrovića, poreklom sa crnogorskog primorja i Dalmacije
Piše: Ognjen Milićević
Pleme Paštrovića
Paštrovići su staro pleme iz crnogorskog primorja (Budva, Sveti Stefan), čija se istorija i poreklo vezuju za širi region, sa migracijama i postojanjem srodnih prezimena u Dalmaciji, ali su autohtoni u Paštrovićima, sa tradicijom koja pominje careve Dioklecijana i Justinijana i srpsku/pravoslavnu pripadnost pre 19. veka, što ukazuje na kompleksan istorijski identitet, a prezime se sreće i u Dalmaciji i Južnoj Ugarskoj. Pripadaju srpsko-primorskom plemenu sa dugom tradicijom u oblasti od Čanja do Bečića, sa posebnim poluautonomnim statusom pod Mletačkom upravom. Prezime Paštrović se pominje u Dalmaciji i Veneciji, a i danas se sreće kod Bunjevaca u Južnoj Ugarskoj, što sugeriše migracije, premda nije jasno da li je to direktna veza ili slučajnost.
Kulturna prošlost Paštrovića je veoma bogata: ostaci materijalne kulture sežu još u doba praistorije i antike. Paštrovići se posebno afirmišu u periodu vladavine srpske dinastije Nemanjića kada im je car Dušan i dao plemstvo. Paštrovići su se nalazili pod vlašću stranih država, najduže pod Mletačkom republikom, ali su uprkos svemu sačuvali svoj srpski jezik, veru i običaje.
Najstariji do sada poznati spomen Paštrovića pod tim imenom je iz 1355. godine, kada je srpski car Stefan Dušan poslao svog vlastelina Nikolicu Paštrovića na poslanstvo u Dubrovnik. Po ovoj znamenitoj porodici je pleme i dobilo ime. Godine 1371. spominje se Andrija Paštrović kao predstavnik Balšića u dogovorima sa Dubrovčanima, a neki Paštrovići se u tom periodu iseljavaju za Bosnu, gde tamo takođe ostaju kao vlastela. Paštrovska opština spominje se već 1377. godine.
Nakon raspada Srpskog carstva, pritisnuti od strane Osmanlija, Mlečana i lokalnih vladara, glavari plemena su 1423. potpisali sporazum sa Mletačkom republikom po kojem su postali njeni podanici. U tom ugovoru, spomenuti glavari nose prezimena Paštrović, a to su Dabiživ Aleksa, Nikola, Ostoja, Radič i Stefan. Obavezali su se da će ratovati u njenu korist od Skadra do Kotora, a zauzvrat su im Mlečani ostavili njihovu autonomiju i pređašnja prava, uzeli ih pod svoju zaštitu i omogućili im slobodnu trgovinu po celoj Mletačkoj republici. Ostali su u okviru Mletačke republike do njenog pada 1797. godine, a zatim su postali deo Ilirskih provincija za vreme Napoleona, pa Habzburškog carstva. Iako su bili snažna bratstva u 15. veku, zbog učestalih sukoba sa Turcima i susednim Grbljanima, dosta stanovništva napušta taj deo i iseljava se na sever ka Dalmaciji i u Italiju. Paštrović se kao bratstveno ime, ali ne i kao plemensko, od 16. veka više ne spominje u crnogorskom primorju, ali se sreće u Dalmaciji i Veneciji, a kasnije i u Južnoj Ugarskoj kod bačkih Bunjevaca. U Paštrovićima se nalazi šest manastira Srpske pravoslavne crkve., a to su: Duljevo, Praskvica, Reževići, Gradište, Vojnići i Rustovo.
Posle katoličkog Tridentskog koncila (1645–1653) Rimska kurija, u svojoj strateškoj kampanji potčinjavanja istočnih, pravoslavnih crkava papskom autoritetu, sedam decenija nije imala centralnu instituciju za takav projekt. Veliki posao sjedinjavanja (unijaćenja) „raskolnika” ili „šizmatika” sa papskim prestolom i katoličkim dogmatom uspela je da institucionalizuje nova katolička sila, jezuitski red, legalizovan 1540. godine. Drugi jezuitski đak, misionar Frančesko Leonardi, javlja Propagandi iz Maina kod Budve, 10. 10. 1640. da „na području od Carigrada do Istre I Hrvatske, pet šestina svih hrišćana sačinjavaju Srbi”. Na pragu Istoka, za planirani papski prodor stajao je, dakle, srpski „šizmatični” korpus sa centrom u Peći. Projektovana kapija za Pećku patrijaršiju bile su Crna Gora i Zeta, sa mitropolijskim sedištem na Cetinju, a bravu te kapije trebalo je otključati u Paštrovićima, plemenu stacioniranom uz obalu od Bara prema Budvi, na teritoriji Venecijanske (Mletačke) republike. Prvi pokušaj unijaćenja Paštrovića, 1609. pod operativnom komandom barskog nadbiskupa Marina Bicija neslavno je propao.
Iako su bili snažna bratstva u 15. veku, zbog učestalih sukoba sa Turcima i susednim Grbljanima, dosta stanovništva napušta taj deo i iseljava se na sever ka Dalmaciji i u Italiju. Mnogi Paštrovići su tako primili katoličku veru, živeči daleko od svoje matice.
Kuzman Paštrović (1845 – 1908), direktor kruševačke gimnazije i profesor nemačkog, latinskog i francuskog jezika
Šezdesetih godina devenaestog veka profesor Kuzman Paštrović krenuo je iz svog rodnog Novigrada kraj Zadra u prelepoj Dalmaciji u Srbiju. Došao je u Kragujevac, prestonicu Srbije u vreme vladavine kneza Miloša Obrenovića i postao upravnik jedne od najstarijih biblioteka u Srbiji, Javne biblioteke u Kragujevcu, osnovane ukazom kneza Mihajla Obrenovića 14. juna 1866. U tom periodu predavači u Kragujevačkog gimanziji su bili čuveni profesor Kosta Vujić, Đura Jakšić, Kuzman Paštrović i Radovan Pejić.
Kruševačka gimnazija 20. vek dočekuje radeći po zakonu iz 1898. godine kao privatna škola. Njen nastanak značio je novi period u razvoju škole koja se postepeno pretvarala u višu gimnaziju evropskog ranga.
Od avgusta do septembra 1902. godine školom je upravljao profesor Kuzman Paštrović, nekadašnji sekretar Narodne skupštine (1887 – 8. godine), član Liberalne stranke i dobitnik ordena Svetog Save trećeg stepena. Nekadašnji direktor kruševačke gimnazije Kuzman Paštrović počiva na starom kruševačkom groblju pokraj svoje ćerke Aleksandre Cane Paštrović (1882 – 1916)
Borislav Borko Paštrović (Kragujevac, 12. april 1875 — Dajče, 18. decembar 1912) – učesnik četničke akcije u Makedoniji i heroj Prvog balkanskog rata
Sin nekadašnjeg direktora kruševačke gimnazije Kuzmana Paštrovića Borko Paštrović bio je artiljerijski major i četnički vojvoda. Ako je neko bio junak, kao što je slavni Sinđelić bio, to je bio Borko roda od Paštrovića iznad Budve.
Borko Paštrović je bio srpski artiljerijski major i četnički vojvoda. Rođen je u Kragujevcu, gde je započeo školovanje, a nakon završene gimnazije u Kruševcu završio je Vojnu akademiju u Beogradu. Kao mladi oficir učestvovao je u boju na Čelopeku 1905. godine. Borio se rame uz rame sa Vojislavom Tankosićem. Turci su dobro upamtili Čelopek, upamtili su tu svoju grobnicu, taj užasan poraz. Pretpostavlja se da su turski gubitci bili oko 200 mrtvih. Tokom Prvog balkanskog rata 1912. komandovao je odredom artiljerije koji je bio u sastavu srpske vojske prilikom njenog izlaska na Jadransko more kod Lješa.
Borko je sa svojim odredom artiljeraca bio na čelu srpske vojske, koja je izbila kod Lješa na Jadransko more. Tom prilikom je poginuo u borbi sa vojskom Esad-paše kod sela Dajči, koja je pokušavala povlačenje iz Skadra nakon duge opsade. Iako je bilo sklopljeno primirje decembra 1912, pod pritiskom velikih sila borbe u okolini Skadra su ipak nastavljene. Turske jedinice su sve češće napadale preko reke Drima, kako bi zaplenile hranu, koja je bila preko potrebna skadarskoj posadi. Prvi sukob turske sa srpskom vojskom dogodio se 14. decembra kod sela Pistuli u okolini Skadra, kada su turske snage bile zauzele ovu kotu, kako bi mogle da prikupljaju hranu i drva. Četrnaestog decembra kod Pistulija su se vodile žestoke borbe. Pošto ih je sutradan u zoru srpska Mjetska posada iznenadnim protivnapadom odbacila ka Drimu, turska komanda je ojačala ove snage sa još tri bataljona i protivnapadom, srpske snage su prisiljene da se povuku uz osetne gubitke. Tek kada je dobila pojačanje (dve čete pešadije), mjetska posada je pod komandom komandanta šestog puka, uspela da odbije turske snage. Naročito je teška borba vođena kod sela Dajči 17. decembra, kada je srpska vojska pretrpela znatne gubitke izgubivši pritom 111 vojnika, ranjenih je bilo čak 153, a nestalih 60. U ovoj bici naročito se istakao svojom hrabrošću i požrtvovanjem artiljerijski major Borislav Paštrović (1874-1912), sin direktora kruševačke gimnazije Kuzmana Paštrovića (1845-1908), koji je i sam završio kruševačku gimnaziju. On je, nažalost, u ovoj bici boreći se hrabro, poginuo. Tom prilikom poginuo je veliki broj visokih oficira u srpskoj vojsci. Istakao se u ovoj bici i poručnik Aleksandar Sinđelić, koji je, sa jednog visokog drveta osmatrao dejstvo svojih topova, iako je sve oko njega pljuštalo od šrapnelske vatre. Ova dvodnevna borba kod sela Dajči završila bi se po srpsku vojsku sa znatno manje žrtava, da je crnogorski odred, koji se u ovo vreme nalazio zapadno od Lješa na desnoj obali Drima na kosi Kakaričit bar sa delom svoj snage pritekao u pomoć odredu kod sela Dajči. I komandant Drinske divizije drugog poziva bio je miran posmatrač događaja i potpuno neaktivan. Bio je i suviše daleko od sela Dajči, tako da nije mogao uticati na sam tok borbi. Da je uspeo da interveniše sa svojom rezervom i da je na vreme reagovao, naša vojska bi pretrpela znatno manje gubitke i Turci bi drugačije prošli.
Tužbalica povodom smrti Borka Paštrovića, artiljerijskog majora. Rođen u Kragujevcu 1875, a poginuo pod Skadrom 1912. Bio je porijeklom iz Paštrovića od plemena Novakovića.
Zapjevka vile paštrovske nad Borkom Paštrovićem (sestra žali brata)
„Kad Srbija, majka naša,
Srpski sine,
Za slobodu barjak diže,
Barjaktare,
Ti se diže sa Avale,
Siv sokole
Na lagana krila tvoja,
Krilo brate,
I preleće kao orao,
Orle brate,
Preko carstva Dušanova,
Gorski care,
Po krvavih razbojišta,
Krvi moja,
Pa junačka savi krila,
Krilatiću,
Na obali srpskog mora,
Morska vilo,
I započe ljutu borbu,
Ubojniče,
Za lijepo srpsko ime,
Živjelo ti!
Za slobodu srpskog roda,
Slavilo te!
Slušala sam pušku tvoju,
Osvetniče,
Kako srpsko ime braniš,
Moj braniču!
Gledala ti muške ruke,
Snago brate,
Kako sindžir s braće lomiš,
Bratska hvalo!
Gledala sam sablju tvoju,
Sabljo brate,
Kako blista u desnici,
Desna ruko,
Nad glavama carskih paša,
Moj viteže!
A u razvoj ljutog boja,
Ljuti zmaju,
Sinu munja prokletnica,
Munjo brate,
Sa bedema tvrdog Skadra,
Bože, pao!
Ali munja ne udari,
Oh, do boga,
Ni u kamen ni u drvo,
Kuku meni,
Već u tvoje muško srce,
Srce brate!
Ti junačke oči sklopi,
Očni vide,
I u crno mene zavi,
Kukavicu!
Ko će od sad čete vodit,
Četovođa,
Kroz planine i kroz gore,
Vojevodo?
Ko s vucima drugovati,
Gorski vuče,
Ko s mjesecem putovati,
Moj mjeseče?
Ko će srpske zemlje branit,
Srbo brate,
Od Turaka i Bugara,
Ne bilo ih!
Od Njemaca i Madžara,
Ne bilo ih!
Kome Bosnu ti ostavi,
Mili brate,
I sa njome Erceg zemlju,
Moj sokole?
Što će Srijem, zemlja ravna,
Rano brate?
Banat, Bačka i ostalo,
Bane brate?
Što će jadna tvoja Boka,
Sirotica,
Koja te je odnjivila,
Kuku rode?
Što pitoma Dalmacija,
Sunce brate,
I lijepa Slavonija,
Slavo brate?
Što Hrvatska okovana,
Sestra naša,
I Istrija krvi iste,
Čuj me, bože,
I sva srpska ravna polja,
Mili brate?
Al’ ne brini, mirno spavaj,
Moj labude,
Ukraj tvoga srpskog mora,
Čuvamo te!
Bog će poslat’ dan veliki,
Čekamo ga!
Zapucaće srpske puške,
Brzometke,
A topovi zagrmljeće
Gromovima.
Što je naše, biće naše,
Bog je s nama!
Što je srpsko-zapjevaće
Što dušmansko-zakukaće!
Saopštio Mitar Krstov Suđić (od plemena Glavoč-Junković) iz Petrovca 1960. godine.
Sahranjen je u Lješu.
SOS telefon
