Znamenite kruševačke porodice: Goldneri

Porodica Goldner jedna je od najstarijih evropskih porodica po podatku iz 1261. godine, koja je, baveći se zlatarskim zanatom, izvela svoje prezime u Goldner. Prezime Goldner je jevrejskog (aškenaskog) porekla, sa značenjem zlatar, što ukazuje na zanimanje predaka. Često se sreće u Vojvodini i Hrvatskoj, a porodice sa ovim prezimenom su istorijski zabeležene kao deo jevrejske zajednice u Subotici, Somboru i Sremu pre i tokom Drugog svetskog rata. Goldneri su poreklom bili iz Nemačke. Prvo su se doselili u Pančevo, gde se rodio Franc Goldner, poznati građevinar – preduzimač. Njemu je knez Milan Obrenović 1881. godine odobrio da se doseli u Kragujevac. Tu su mu se rodili sinovi Rudolf i Tihomir. Preduzimač Franc Goldner (1848 – 1914) gradio je hram Svetog Đorđa u Kruševcu, dovršio izgradnju spomenika Kosovskim junacima, zgradu Okružnog načelstva, kao i izgradnju kruševačke železničke stanice. Preko puta kasarne imao je veliko imanje sa kućom („Goldnerovo imanje“). Članovi porodice Goldner počivaju na Starom kruševačkom groblju 

Prisustvo Jevreja na prostorima Srbije potiče još iz vremena vladavine dinastije Nemanjića. Njih nalazimo, osim u pojedinim dokumentima, pre svega u hrisovuljama – darovnim ugovorima srpskih vladara, bilo da se oni odnose na njihova dobra na prostoru današnje Srbije ili van tih granica. Tako u hrisovuljama srpskog kralja i cara Stefana Dušana, iz 1337, 1345. i 1348. godine, nalazimo navode i pomene o Jevrejima, kao i kod njegovog sina i naslednika, srpskog cara Stefana Uroša V, u hrisovulji iz 1361. godine.

Značajnije i brojnije prisustvo i život Jevreja u Srbiji, zabeleženo je 1492. godine, kada španski kraljevski par Ferdinand od Aragona i Izabela od Kastilje izdau edikt o proterivanju Jevreja iz Španije.

Od stotina hiljada tada proteranih Jevreja nekoliko hiljada njih je narednih nekoliko decenija, pa i tokom celog 16. veka a i kasnije, svoje utočište i mesto za život i rad potražilo na prostorima današnje Srbije.

Za razliku od španskih Jevreja Sefarda, skoro svi Jevreji su u Srbiju dolazili iz Austrije, Mađarske, Češke ili Rusije. Aškenazi su uglavnom bili školovani. Sa sobom su doneli razne veštine i znanja. Bavili su se brojnim poslovima i zanatima. Bili su uglavnom upućeni na bavljenje zanatstvom, trgovinom, lekarstvom, apotekarstvom i poslovima sa novcem (zelenaštvom i bankarstvom). Kao zanatlije bavili su se izradom oružja i baruta, izradom čohe za odela, trgovali vinom, medom, svilom, voskom, đambelotom, indigom, začinima, bili su zakupci rudnika za koje su vladarima (prvo srpskim, posle turskim) plaćali zakupnine na ime ubiranja poreza. Baveći se svim ovim poslovima postali su konkurencija u trgovini Jermenima, Grcima i Dubrovčanima, a konačno i Srbima.

Jevreji se u Kruševcu po prvi put pominju 1519. godine, kada se kao dužnici jednog dubrovačkog trgovca navode dvojica kruševačkih Jevreja – Lezer i Ismail. Tada počinje njihovo postepeno naseljavanje, kako u Kruševcu tako i u ostalim mestima po unutrašnjosti Srbije.

Zanimljivo je pominjanje i povezivanje Jevreja i Kruševca kroz jedan događaj. U pisanom dokumentu iz 1651. godine navodi se nestanak izvesnog Jevrejina Jakova, trgovca vunom iz Niša. Dva svedoka su potvrdila da je Jakov opljačkan i ubijen u blizini grada Aladža-Hisara (tursko ime za Kruševac, što u prevodu znači Šareni grad).

Knez Miloš Obrenović cenio je i štitio Jevreje i koristio njihovu sposobnost. U to vreme i u takvoj atmosferi broj Jevreja koji su se trajno naselili u Kruševcu porastao je na više desetina. U „Izvodu iz aračkog tevtera nahije Kruševačke“ za 1831. godinu, navodi se da je u Kruševcu popisano i evidentirano 7 jevrejskih kuća (porodica), dok je ostalih bilo 1879.

To više nisu bili samo trgovci koji su povremeno dolazili poslom u varoš, već oni koji su, baveći se trgovinom, obezbeđivali za sebe i svoje porodice svakodnevnu egzistenciju. Posvećeni svom poreklu i korenima, održavali su svoj verski život i identitet, ali i bili uključeni u javni i kulturni život grada.

Miloš Obrenović 26. septembra 1859. godine donosi Ukaz kojim daruje verske i narodonosne slobode svim građanima. Ovo je ponovo vratilo Jevrejima mogućnost za slobodno naseljavanje po unutrašnjosti Srbije, pa i u Kruševcu.

Nakon Berlinskog kongresa 1878. i donošenja Ustava 1888. godine, Jevreji su u Srbiji zvanično dobili građansku jednakost. Po podacima iz popisa, krajem 19. i početkom 20. veka, u Kruševcu su živeli Jevreji Mojsijeve vere (u mnogo manjem broju), i Jevreji pravoslavci.

Porodica Goldner

Franc Goldner (1848-1914), nemački Jevrejin, poznati građevinski preduzimač doselio se u Pančevo. Izgradio je zgradu Jugoslovenske banke u Beogradu, potom okružna načelstva u Smederevu, Požarevcu, Kragujevcu odakle dolazi u Kruševac da bi preduzeo gradnju Crkve sveti Đorđe, zatim završetak Spomenika kosovskim junacima, zgrade Okružnog načelstva, i izgradnju železničke stanice. Radio je i na podizanju nekoliko objekata u sastavu kasarne preko puta koje je kupio veliko imanje sa kućom i nizom stambenih objekata. Njegovi sinovi su Oto (1880-?), preduzimač u Beogradu, Tihomir (1881-?), Karlo (1883-1931), Jovan (1893-?), i Rudolf (1898-1976).

Rudolf Goldner zvani „Švaba“ živeo je u velikoj kući pored kafane „Evropa“, u okviru koje je bila kafana „Stalać“. Imao je pekaru i ćevabdžinicu. Rudolf je bio vlasnik kafane sa pekarom i soba za prenoćište. Njegovi sinovi su advokat, muzičar i planinar Dragiša-Lola i glumac Stanislav. Imao je i ćerku Jelisavetu Nonu, amatersku dramsku umetnicu u Kruševcu i privrednicu u Hemijskoj industriji „Miloje Zakić“. Između dva svetska rata Tihomir Goldner gradi sve značajnije objekte u Kruševcu: Zanatski dom, Trgovački dom… Predsednik je upravnog odbora Kruševačke zanatske kreditne zadruge. Karlo I Jovan su takođe građevinari.

Tihomir F. Goldner bio je kruševački građevinar i preduzimač. Osnovnu i srednju školu završio je u Kragujevcu. Od 1899. do 1901. godine bio je na praksi i usavršavanju u Beču, odakle je došao u Kruševac da vodi svoju radnju. Učesnik je ratova od 1912. do 1918. godine. Sa ocem je u Kruševcu radio na izgradnji kasarne „Car Lazar“ i crkve Svetog Đorđa (do marta 1897. godine).

Vodio je poslove izgradnje strugare na Kopaoniku. Do januara 1903. radio je u Okružnom načelstvu u Kruševcu, kao i na izgradnji vojnih magacina i pritvora (do marta 1905.). Bio je poslovođa na opravci crkve Lazarice do marta 1906, izradi Ženske osnovne škole (kod preduzimača Dragutina Katića) i crkve u Dvoranu. Radio je i na železničkim objektima u Stalaću i podizanju vila i salona u Ribarskoj Banji (do 1908.). Od 1908. angažovan je na izgradnji sreskog načestva u Brusu, apsane i konjušarnice (do decembra 1910.), podizanju stambenih zgrada u Kruševcu i Brusu, i izgradnji raznih objekata u barutani „Obilićevo“, velike radionice za zagušljive gasove u Ravnjaku, hale za opravku mašina i izradu vagona, jednospratnu zgradu tegovca Tome Manasijevića, puteva i mostova u kruševačkom kraju i celoj Srbiji. Bio je osnivač požarne družine i predsednik SK Car Lazar (u krugu kasarne „Car Lazar“ izgradio je teren, tribine i ogradio ga).

Kao specijalista fiziolog, jedno vreme u Kruševcu boravi i lekar iz Zagreba Samuel Goldner, zvani doktor Milan. Rođen je 1906. godine, a u Kruševac dolazi radi obuke lekara ftiziologa. Kretao se na relaciji Kruševac – Ribarska Banja. Neumorno je radio na obučavanju kadrova nižih i viših medicinara.

Jedan od članova porodice Goldner bio je i profesor Medicinskog fakulteta Branislav Goldner (1938 – 2021), po ocu Kruševljanin, rođenjem Šapčanin. Bio je osnivač i direktor Instituta za radiologiju KC Srbije i upravnik Dijagnostičkog radiološkog centra u KBC Bežanijska kosa (1999–2001), osnivač i glavni urednik Radiološkog arhiva Srbije (1992–1997).

Mnogi eminentni stručnjaci iz svojih oblasti, članovi porodice Goldner i danas žive širom sveta pamteći zaveštanje svojih predaka koji su postavili temelj modernom Kruševcu.

Svojim iskazanim patriotizmom pripadnici verske jevrejske zajednice, Srbi-mojsijevci, kako su često sami sebe nazivali, odužili su se srpskom narodu i državi velikim požrtvovanjem,  u srpsko-bugarsko, Prvom balkanskom i Prvom svetskom ratu. Postaju privrženi i često asimilovani u sveukupnom srpskom nacionalnom tkivu. Nažalost, mnoge od njih, čak i većinu, sve to nije moglo spasiti okrutne i surove sudbine, skoro fizičkog istrebljenja tokom Drugog svetskog rata (Holokaust).

Ognjen Milićević

Foto: Restoran Bagdala/ knjiga Milorada Sijića „Značajni ljudi Kruševca“/ U vremenu starog Kruševca

Znamenite srpske porodice: Paštrovići poreklom iz Stare Srbije, Crne Gore i Dalmacije