Hrast kao versko i političko središte kod Srba

Hrast je vekovima zauzimao posebno mesto u životu srpskog naroda. Bio je svetinja, mesto okupljanja i molitve, ali i prostor na kojem se razgovaralo o pitanjima važnim za zajednicu

Drveće je imalo značajno mesto u religijskim predstavama starih Slovena, a pojedini običaji vezani za hrast sačuvani su i nakon pokrštavanja. Najpoznatiji primer je Badnjak, koji se i danas tradicionalno unosi u domove na Badnje veče.

Posebno mesto imao je zapis – stablo, najčešće hrast, koje je u pojedinim selima smatrano svetinjom i svojevrsnim centrom zajednice.

Tako se i danas u mnogim srpskim selima, uključujući i Rasinski okrug, oko zapisa održavaju zavetine, odnosno litije koje su nastale iz zaveta koje su preci davali Bogu, moleći se za očuvanje sela, useva i porodica.

Ipak, okupljanje pod krošnjom starog drveta nije imalo samo verski karakter.

U srpskim selima postojala je snažna tradicija zajedničkog odlučivanja i održavanja zborova, a Slobodan Antonić takvu pojavu povezuje sa razvojem „narodne, patrijarhalne i seljačke demokratije“.

U tom smislu, seoski zbor predstavljao je mesto na kojem su ljudi raspravljali o pitanjima od značaja za svoju zajednicu.

Takva tradicija podseća i na Rusoovu tvrdnju iz „Društvenog ugovora“ da „kod najsrećnijih naroda na svetu, gomila seljaka pod hrastom odlučuje o državnim poslovima“.

Važnu ulogu u tome imalo je i odsustvo velikih klasnih razlika u srpskom seljačkom društvu. O tome je Milan Grol (1876–1954) ostavio upečatljivo sećanje:

„Zemljaci iz istog kraja ili članovi jedne iste porodice, jedni u opanku, drugi u mundiru ili cilindru, pismeni, polupismeni i nepismeni, govore jednim jezikom i razlažu jednom logikom.“

O toj tradiciji svedoči i sećanje Jevrema Grujića, jednog od prvaka srpskog liberalizma i predstavnika Svetoandrejske skupštine. Grujić se prisećao redovnih skupština seljaka u svojoj rodnoj Darosavi, koje su se, „za lepa vremena, skoro svake nedelje, održavane pod starim granatim orahom“.

Upravo je iz takvog okruženja, kako je sam Grujić govorio, „na parlamentarni život navikao od rođenja“. Tako su seoski zborovi, iako nisu parlamentarne institucije, predstavljali prostor u kojem su srpski seljaci raspravljali i zajednički odlučivali.

Takva politička kultura vremenom je dobila svoje moderne institucije. Srbija je tokom 19. veka razvijala ustavnost i parlamentarni život, a početkom 20. veka taj proces dostiže vrhunac.

Period Kraljevine Srbije od 1903. do 1914. godine se u srpskoj publicistici i naučnoj literaturi često označava kao zlatno doba srpske demokratije.

U tom periodu se razvija parlamentarni život, političko organizovanje, sloboda štampe i sloboda govora, a Narodna skupština dobija značajno mesto u političkom životu zemlje.

Od seoskog zbora do Narodne skupštine protekao je dug istorijski put, ali je zajedničko odlučivanje ostalo važan deo političke kulture srpskog društva.

Zato hrast kao zapis ne predstavlja samo staro drvo usred srpskog sela. Pod njegovim krošnjama su se kroz vekove preplitali vera, običaji i javni život zbog čega hrast i danas predstavlja simbol mnogo dublje tradicije od same uspomene na prošla vremena.

N. Lazić

Ko je zapravo bio patrijarh German, rođen na Preobraženje?