Šta sve čuva Narodni muzej Kruševac: Replika svečane haljine kneza Lazara

U Narodnom muzeju Kruševac čuva se replika odežde pronađene u kivotu sa moštima kneza Lazara, koja se čuva u Muzeju Srpske pravoslavne crkve u Beogradu. Deo stalne postavke je i materijal korišćen prilikom izrade rekonstrukcije haljine – kalem zlatnog konca i zlatonosna traka

Lazar je najverovatnije rođen oko 1329. godine u Prilepcu kod poznatog rudarskog središta Novog Brda, važnog rudarskog centra srednjovekovne Srbije. Tu se nalazila baština vlasteoske porodice Hrebeljanovića. Zajedno sa Prizrencem, utvrđeni Prilepac štitio je rudnike i naselja u okolini Novog Brda. I Prilepac i Prizrenac su iščezli. Jedva primetni ostaci Prilepca nalaze se u slivu Prilepnice, pritoke Binačke Morave. Autor Žitija i načelstva kneza Lazara, savremenik Kosovskog boja, svedoči da knez Lazar nije potomak careva, dok mu je žena bila od same carske krvi.

Međutim, rođenjem i vaspitanjem bi ne od priprostih, već od roditelja velmoža koji su uživali ugled na carskom dvoru.

Pribac Hrebeljanović

(oko 1300 – jun 1362)

Lazarev otac Pribac je bio logotet na dvoru cara Dušana. U vreme sukoba cara Dušana sa ocem Stefanom Dečanskim, Pribac je pružio punu podršku Dušanu i time stekao poverenje tadašnjeg srpskog kralja. Na Dušanovom dvoru Pribac Hrebeljanović obavljao je poverljive poslove logoteta i sluge ili peharnika. Logotet je prema 25. članu Dušanovog zakonika jedini dostojanstvenik koji je uz cara i patrijarha imao pravo da upravlja crkvom. Pribac Hrebeljanović ipak je napredovao. Autor „Pohvale knezu Lazaru“ piše da su car i njegov veliki sluga Pribac izgledom i po naravi slični, kao jedna duša u dva tela.

Pribac se u svetogorskom manastiru Velika Lavra Svetog Atanasija pominjao kao peharnik, sluga. Sluga je identičan peharniku, jer načelstvuje vinom. Upravo takvo objašnjenje nalazimo u jednom srpskom rukopisu iz 14. Ili 15. veka. Lazarev otac nesumnjivo je pripadao delu dotad nepoznate vlastele koju je car Dušan Silni uzdigao. Pribac je uspeo da svog sina Lazara dovede u dvorsku službu sa titulom stavioca, koja je bila namenjena mladim članovima onih vlastelinskih porodica koje car smatra za ugledne. Tako je mladi Lazar uspeo da na dvoru sagleda političku situaciju, probleme i tehniku vladanja.

Lazar postaje stavilac na dvoru

Prema Mavru Orbinu, Pribčevo i Lazarevo prezime je bilo Hrebeljanović. Car Dušan je Pribca nagradio na još jedan način – Lazaru je dodeljena dužnost stavioca na carskom dvoru. O tome govori i „Povesno slovo o knezu Lazaru”, kao i arhiepiskop Danilo III. Stavilac je imao ceremonijalnu ulogu za carskim stolom, mada su mu mogli biti povereni i poslovi koji nisu imali nikakve veze sa dvorskim ritualima. Položaj stavioca je bio najniži u hijerarhiji srpskog dvora.

Međutim, bio je prilično prestižan i njegovom nositelju je pružao priliku da bude vrlo blizu vladaru. U doba kada se Dušan krunisao za cara, Lazar je imao oko 17 godina.

Lazar se 1353. godine oženio Milicom, ćerkom kneza Vratka, praunuka Vukana Nemanjića. U Jefimijinoj pohvali Lazar se slavi kao „blagočastivoga korena blagočastivi izdanak” i ističe se da je „gospodovao zemljom otačastva”. U Rodoslovu srpskih careva se tvrdi da je Lazar sa svojim zetom Vukom držao zemlje „kralja Stefana sremskog, Dragutina Nemanjića”, kao i da mu Dušan „pokloni srodnicu svoju … Milicu, kćer Vratka, kneza Jug Bogdana. Lazara darova sanom kneževskim i darova mu zemlju Stefana kralja Dragutina”.

Car Dušan je iznenada preminuo 1355. godine u svojoj 47. godini i nasledio ga je dvadesetogodišnji sin Uroš. Lazar je ostao stavilac na dvoru novog cara. Moćni srpski velikaši su dobijali sve više nezavisnosti od carske vlasti. Stavilac Lazar je pomenut kao svedok povelje izdate jula 1363. kojom je car Uroš dozvolio razmenu teritorija između kneza Vojislava Vojinovića i čelnika Muse.

Uspon kneza Lazara

(1371 – 1389)

Na dvoru cara Uroša Lazar Hrebeljanović ostao je do 1363. Ili do 1365. godine, kada je, sa odobrenjem cara Uroša, za kralja i savladara krunisan Vukašin Mrnjavčević, protivnik raške vlastele. Nova titula kneza posredno ukazuje na to da je Lazar Hrebeljanović napustio dvorsku službu. U žitiju kneza Lazara navodi se da je primio blagoslov od svih crkvenih arhijereja i državnog sabora i tako postao samodržac svih Srba ubrzo nakon smrti cara Uroša. Moravska Srbija obuhvatala je četvrtinu nekadašnjeg Carstva: Pomoravlje, Novo Brdo, Rudnik, Užice, Mačvu, Braničevo, sve do Save i Dunava.

Nakon Maričke bitke 1371, ugrožen od Turaka, izložen stalnoj opasnosti da ga napadne Nikola Altomanović, strahujući od napada Ugara, knez Lazar je morao energično i mudro da dela na jačanju odbrambene moći svoje države. U tom periodu gradi svoju prestonicu – „tvrdi grad“ Kruševac. Pretežno ženidbenim vezama uspeo je da okupi oko sebe svoje moćne susede, učvrsti svoj položaj i granice svojih oblasti. Sestru Draganu udao je za čelnika Musu, gospodara rudarskog kraja oko Kopaonika, grada i župe Brvenik, a kćer Maru, 1371. godine, za Vuka Brankovića. Dve mlađe kćeri predao je knez Lazar svatovima u Kruševcu. Jelena se udala za Đurđa Stracimirovića Balšića, „gospodara vsom Zeti i pomorju”, a Teodoru za Nikolu Gorjanskog Mlađeg, uglednog feudalca u Južnoj Ugarskoj (Mačva).

Posle rasapa i podele zemalja župana Nikole Altomanovića, knez Lazar postaje najmoćniji oblasni gospodar na teritoriji bivšeg Carstva. Držao je Novo Brdo i Rudnik, dva najbogatija rudarska središta srednjovekovne Srbije. Unutar zemlje knez objedinjava i ujedinjuje vlastelu, ali čini i izuzetan diplomatski potez: miri razjedinjenu Srpsku i Carigradsku patrijaršiju. Saziva Sabor u Peći, gde će pobeda tih tendecija biti krunisana izborom patrijarha Jefrema.

U Hilandaru je knez Lazar sagradio pripratu uz glavnu, Milutinovu crkvu. U manastiru Vatopedu na Svetoj Gori prikazan je na fresci kako drži Pojas Presvete Bogorodice, kojeg je darovao ovoj svetinji.

Lazara su prilike rano primorale da stečeno brani. Samo što je potisnuo gospodara Braničeva Radiča Brankovića Rastislalića, kao neposredna opasnost pojavili su se Turci. Posle Maričke bitke i smrti cara Uroša, na udaru su se našle zemlje kneza Lazara. Nakon okršaja na Dubravnici (1380.), Pločniku (1386.) i kod Bileće (1388.) usledio je sudbonosni boj na Kosovu (1389.) u kome ginu oba vladara – Lazar i sultan Murat I.

O vladarskoj tituli Lazarevoj

Narodno predanje Lazaru pripisuje carsku titulu. Lazar se sa carskom titulom spominje u ruskom letopisnom svodu iz vremena cara Ivana Groznog (u Rusiji je tada poštovan kao svetitelj). Nepoznati autor Žitija i načelstva kneza Lazara objašnjava da Lazar iz prekomerne krotkosti i smernosti, osobina koje su dolikovale mučeniku koji je proglašen za svetitelja, nije hteo da se uzvisi dostojanstvom višim od kneza.

Gospodar Moravske Srbije se na vrhuncu moći, u povelji izadatoj Dubrovčanima, 9. januara 1387. godine u „slavnom gradu gospodstva mi Kruševcu“ potpisao kao: „Gospodin Zemlji srpskoj i Pomorju i stranam Podunavskim u Hrista Boga blagoverni i samodržavni po milosti Božijoj Stefan knez Lazar“. Sa titulom velikog kneza Lazar se pominje i u intitulaciji povelje koju je 1388. izdao Obradu Dragosaljiću: „V Hrista boga blagoverni Stefan knez Lazar“. Ovom potpisu sličan je sadržaj legendi na pečatima Lazara Hrebeljanovića: „Po milosti Božjoj Stefan knez Lazar“ ili „V Hrista boga blagoverni knez Lazar“ (pečat na poleđini povelje Stefana Lazarevića).

Prenos moštiju i kanonizacija

Po odluci Državnog sabora decembra 1389. godine, Lazareva najmlađa ćerka, princeza Olivera, koja je živela na dvoru u Kruševcu data je u harem sultana Bajazita I, proleća 1390. To je bio uslov za sklapanje mira sa Turcima i dozvolu za prenos moštiju kneza Lazara. Nakon toga, mošti Svetog kneza Lazara prenesene su iz Prišine u njegovu zadužbinu manastir Ravanicu, 1391. Ili 1392. godine.

Tokom Drugog svetskog rata mošti su se nalazile u manastiru Vrdnik na Fruškoj Gori. Početkom rata, fruškogorski manastiri su se našli na teritoriji Nezavisne Države Hrvatske, gde su već početkom aprila 1941, započeli progoni, zlostavljanje i uništavanje imovine, koji su zatim prerasli u teror i institucionalno uništavanje Srba i svega srpskog što se našlo u njenim granicama. Nisu bili pošteđeni, ni stari srpski manastiri, pa ni mošti srpskih svetitelja. Aprila 1942. profesor i dekan Teološkog fakulteta, Radoslav Grujić i kustos Muzeja kneza Pavla, Miodrag Grbić, koristeći se ličnim poznanstvom i blagonaklonošću ratnog savetnika pri Upravnom štabu za Srbiju, majora Johana Albrehta fon Rajsvica, uspeli su da obezbede prenos moštiju iz manastira Bešenovo u riznicu Saborne crkve Svetih Arhangela u okupiranom Beogradu.

Prilikom preuzimanja moštiju u Bešenovu je konstatovano da su mošti ostale neoštećene, ali da su opljačkane sve dragocenosti koje su se nalazile sa moštima. Sačuvana je jedino svečana odežda koja je bila na njegovim moštima neposredno nakon pogibije. Povodom proslave šestogodišnjice Kosovske bitke 1989. godine, mošti Svetog kneza Lazara su iz Vrdnika prenesene u Ravanicu.

Svečana haljina kneza Lazara

Zahvaljujući profesoru Radoslavu Grujiću, koji je tokom Drugog svetskog rata spasao sarkofag cara Dušana i mošti kneza Lazara, ostala je srpskom narodu u amanet jedina sačuvana odežda srpskih srednjovekovnih vladara – svečana haljina kneza Lazara.

Svečana odora kneza Lazara skinuta je sa moštiju svetitelja 4. decembra 1826. godine, kada je mitropolit Stefan Stratimirović, u vreme igumana manastira Vrdnika Josifa Mihailovića, presvukao i preneo mošti iz starog kivota u novi kivot, koji je bio napravljen od drveta čempresa. Svečana odora je potom čuvana u posebnom kivotu, u priprati crkve manastira Vrdnika, kako to u svom Opisu Fruške Gore 1854. godine piše književnica Milica Stojadinović Srpkinja: „U ženskoj priprati, otvori nam otac Leontije drugi ćivot, u kom su haljine kneza Lazara, u kojima je on na Kosovu, poslednjeg dana obučen bio, i – život svršio. Aj, kako mora Srbinu pri tom pogledu biti!“

Svečana odora kneza Lazara čuvana je tokom Drugog svetskog rata u jednom privatnom stanu u srcu Beograda. Bio je to privatni stan profesora Dušana Glumca, koji je neposredno pre rata proučavao dragocenosti manastira Vrdnika, sa željom da napravi publikaciju o srpskim starinama. Tokom istraživanja sprijateljio se sa arhimandritom Longinom, koji je dovoljno verovao profesoru Glumcu da mu, zajedno sa još jednom skupinom predmeta, među kojima je bila i Pohvala Knezu Lazaru monahinje Jefimije – pokrov za odsečenu Lazarevu glavu, pošalje i Odoru kneza Lazara na čuvanje u tajnosti do kraja rata. Sve vrdničke dragoceniosti dr Dušan Glumac vratio je 17. maja 1944. godine igumanu Longinu, a on ih je predao Srpskoj Patrijaršiji. Potom su ovi crkveno umetnički i istorijski predmeti pohranjeni u Muzej Srpske Pravoslavne Crkve u Beogradu, gde se i danas nalaze.

Po svim osobinama, svečana haljina kneza Lazara tipičan je primer onovremenog tekstila iz radionica italijanskoga grada Luke. Tkanina ima dve svilene osnove i više potki. Ornament čine adosirani lavovi, palmete i barske ptice.

Rubove odore obrubljuje zlatotkana traka. Jedino sačuvano dugme izrađeno je od lanene niti, sa prišivenom srebrnom pločicom. Ima oblik tunike, gore je uža a dole šira, a duga je metar i 36 santimetara. Haljina se zakopčava sa dosta dugmadi. Izvezena je zlatnim i svilenim koncem. Sačuvano dugme je izrađeno od srebrnog i lanenog konca, sa livenim elementom na kome je kao detalj izveden šlem sa volujskim rogovima, motiv zastupljen na priprati manastira Hilandara, čiji je knez Lazar ktitor. Odora je prvobitno bila porfirna (crvena), a poznato je da su na njoj do polovine 18. veka bili prišiveni biseri. Biseri su poskidani, dok je boja odore danas izbledela i dobila bež osnovni ton.

Izgled odore, sa koje su vernici decenijama uzimali fragmente, 1854. godine književnica Milica Stojadinović Srpkinja opisuje ovako:

„Oblik haljine je skoro nepoznat, haljina se cepa komad po deo, koji se od svetih otaca manastira daju narodu: jedan je došao s bolesnim očima, i tražio da obriše oči, jedan da ga nosi uvek sa sobom – od te važne haljine samo su prednje suknje čitave!“

Ovakve haljine noslili su carevi i velikaši u Vizantiji (veliki vojvoda Aleksije Apokavk prikazan je na jednoj minijaturi sa istom ovakvom haljinom).

Molimo se Bogu da se molitvama Svetog kneza Lazara vrati mir na naše stradalno Kosovo i Metohiju. Neka nam je na večni nauk, sećanje, praznovanje i otkrovenje praznik Svetog velikomučenika kneza Lazara i svetih srpskih mučenika. Na mnogaja ljeta.

„Zemaljsko je za malena carstvo, a nebesko uvek i doveka!“.

Ognjen Milićević
Foto: Vikipedija/ Narodni muzej Kruševac/ WordPress

Otvorena izložba Muzeja Krajine posvećena Mokranjcu