Savet stručnjaka: Finalizacija proizvoda – način opstanka i uspeha gazdinstva

U savremenim ekonomskim uslovima, primarna poljoprivredna proizvodnja suočava se sa velikim izazovima. Tradicionalni model u kome se uspeh gazdinstva merio isključivo ostvarenim prinosom po hektaru ili litru više nije održiv. Niske i nestabilne otkupne cene sirovina, praćene konstantnim rastom troškova repromaterijala, dovode poljoprivredne proizvođače na ivicu profitabilnosti. Jedan od izlaza iz ovog začaranog kruga leži u finalizaciji proizvoda

Piše: Areta Rakić, dipl.ekon.

U makroekonomskoj teoriji i praksi, jedan od ključnih kriterijuma za ocenu ukupnog ekonomskog stanja i stepena razvijenosti jedne države jeste udeo sirovina u odnosu na gotove proizvode u njenoj izvoznoj strukturi.

Ekonomije koje se pretežno oslanjaju na izvoz primarnih, neprerađenih sirovina po pravilu se klasifikuju kao privredno manje razvijene. Takve države svesno prepuštaju najveći deo profita inostranim prerađivačima, dok same ostaju ranjive na globalne potrese cena. Nasuprot njima, ekonomski stabilne i bogate države svoju poziciju baziraju na uvozu ili sopstvenoj proizvodnji sirovina koje potom finalizuju, te na svetsko tržište plasiraju gotove proizvode visoke vrednosti.

Ovaj univerzalni ekonomski zakon se u potpunosti preslikava sa državnog nivoa na mikro nivo – odnosno na nivo pojedinačnog poljoprivrednog gazdinstva. Gazdinstvo koje prodaje samo sirovinu funkcioniše poput nerazvijene ekonomije, dok gazdinstvo koje finalizuje proizvod preuzima ulogu stabilnog i profitabilnog privrednog subjekta.

Prodaja sirovina (poput svežeg voća, sirovog mleka ili žitarica) stavlja poljoprivredno gazdinstvo u najnepovoljniji položaj na tržištu. Proizvođač sirovine snosi kompletan rizik proizvodnje – od klimatskih faktora do bolesti – dok najveći deo profita ostaje u rukama prerađivača i trgovinskih lanaca.

Finalizacija proizvoda podrazumeva preradu primarnih sirovina u gotove proizvode višeg stepena prerade (npr. prerada mleka u sir i kajmak, voća u džemove, sokove i destilate, ili žitarica u integralna brašna i testenine).

Izuzetan primer ovakvog pristupa u praksi i uspešne diverzifikacije na gazdinstvu predstavlja proizvodnja Aleksandra Dačića iz Male Sugubine. Umesto plasmana grožđa kao primarne, lako kvarljive sirovine sa nestabilnom otkupnom cenom, ovo gazdinstvo je kroz brend „Vin-Des Dačić“ zaokružilo ciklus proizvodnje. Preradom grožđa u gotove proizvode visoke dodate vrednosti, gazdinstvo Dačić je obezbedilo direktan pristup krajnjem potrošaču i maksimalno iskoristilo sopstvene resursne kapacitete.

Sa stanovišta ekonomije ruralnog razvoja, ovaj proces donosi ključne prednosti:

• Zadržavanje profita na gazdinstvu: Transformacijom sirovine u gotov proizvod stvara se takozvana dodata vrednost.

Umesto da tu vrednost ostvaruju posrednici, ona kroz višu cenu gotovog proizvoda ostaje direktno na poljoprivrednom gazdinstvu.

• Smanjenje tržišnog rizika i nezavisnost: Sveže sirovine imaju ograničen rok trajanja, što proizvođače primorava na prodaju u momentu berbe ili žetve, kada je ponuda najveća, a cena najniža. Gotovi prerađeni proizvodi imaju znatno duži rok trajanja, što omogućava skladištenje i prodaju u periodu kada su tržišne cene najpovoljnije.

• Brendiranje i prepoznatljivost: Savremeni potrošači sve više vrednuju hranu sa jasnim geografskim poreklom, tradicionalnim recepturama i garantovanim kvalitetom. Finalizacija omogućava gazdinstvu da izgradi sopstveni brend i obezbedi stalno tržište, nezavisno od masovnih otkupnih tokova.

• Ekonomski održivo zapošljavanje: Prerađivački kapaciteti na gazdinstvu zahtevaju radnu snagu tokom cele godine, a ne samo sezonski. To otvara mogućnost za radno angažovanje svih članova porodice, posebno mlađih generacija, čime se direktno utiče na smanjenje migracija iz seoskih sredina.

Prelazak sa primarne proizvodnje na preradu zahteva promenu poslovne filozofije, ali i određena investiciona ulaganja u opremu i ispunjavanje sanitarno-higijenskih standarda.

Statistički podaci pokazuju da gazdinstva koja finalizuju svoje proizvode ostvaruju stabilniji priliv novca i imaju do tri puta veći stepen otpornosti na tržišne krize u poređenju sa gazdinstvima koja prodaju isključivo sirovinu.

Država i lokalne samouprave prepoznaju ovaj trend, te su podsticajne mere i subvencije (uključujući nacionalne fondove i IPARD programe) u velikoj meri usmerene upravo na nabavku opreme za preradu, pakovanje i skladištenje.

Pored individualnih ulaganja, ključni mehanizam za uspešnu finalizaciju jeste i horizontalno udruživanje poljoprivrednika u specijalizovane zadruge. Udruživanjem resursa, manja gazdinstva mogu zajednički finansirati savremene prerađivačke pogone, standardizovati kvalitet i nastupati na tržištu sa većim količinama gotovih proizvoda, što značajno smanjuje pojedinačne troškove ulaska na tržište.

Poljoprivreda više ne može biti posmatrana pasivno, samo kao izvor sirovinske baze za industriju. Kao što se stepen razvijenosti države meri udelom gotovih proizvoda u izvozu, tako se i uspešnost lokalne poljoprivrede mora meriti sposobnošću gazdinstava da ponude finalni proizvod.

Da bi ruralni razvoj bio uspešan, a gazdinstva profitabilna, neophodno je pomeranje fokusa sa pitanja “koliko proizvesti“ na pitanje „kako proizvod finalizovati“.

Transformacija poljoprivrednika iz proizvođača sirovine u proizvođača gotove hrane predstavlja siguran put ka dugoročnoj ekonomskoj održivosti i prosperitetu lokalne zajednice.

Voće dobro ponelo, izuzetno rodila pšenica, kiša prija kukuruzu