Pamtenik: Begova kuća

Ulica Vuka Karadžića u Kruševcu većini Kruševljana poznatija je kao „Grčki šor“. Tridesetih godina 19. veka u ovu ulicu doselilo se jedan broj grčkih i cincarskih trgovaca i mehandžija koji su, veoma brzo, postigli društveni i ekonomski ugled i napravili jednu vrstu kolonije

Karadžićeva ulica, jedna je od retkih u Kruševcu u kojoj se zadržala kaldrma i koja je mali muzej varoških kuća, uglavnom iz druge polovine 19. veka. Tridesetih godina devetnaestog veka doselilo se dosta stanovnika iz Južne Srbije, ali i jedan broj grčkih i cincarskih trgovaca i mehandžija koji su veoma brzo postigli društveni i ekonomski ugled i napravili jednu vrstu kolonije, pa se tako ova ulica naziva i „Grčki Šor“.

Početkom devedesetih godina, zalaganjem kruševačkog arhitekte Predraga Vertovšeka, Karadžićeva ulica je zaštićena i proglašena kulturno-istorijsko prostornom celinom od velikog značaja.

Taj prelaz iz starog u novi Kruševac najupečatljivije prikazuju dve kuće građene na suprotnim stranama ulice: Begova kuća, poznata po ljudima koji su je nastanjivali, i kuća Zojića (kasnije Paskaljevića) na uglu Karadžićeve i Brijanove ulice, primer gradske arhitekture iz 30-ih godina 20. veka.

Kuće u Kradžićevoj ulici građene su kao prizemne zgrade sa tremom i doksatom ispod kojeg je ulaz u podrum, zidova u bondruku i četvoroslivnih krovova širokih streha, pokrivenih ćeramidom.

Posebnu izražajnost i lepotu ovim kućama daju doksati obradom drvenih elemenata i načinom gradnje. Grupu gradskih kuća karakteriše opekom zidana gradnja nad podrumom, visok sokl, skromna fasadna dekoracija u malteru, profilisani krovni venci i pokrivač od biber crepa.

Begova kuća se nalazi na uglu Jug Bogdanove i Karadžićeve ulice. Prema nekim podacima veruje se da je ova kuća u tursko vreme bila neka vrsta carinarnice. Kako tada Kruševac nije imao adekvatnu zgradu za Načelstvo kupljena je ova kuća, i tu je bilo useljeno okružno načelstvo 1861. godine. U ovoj kući bilo je sedište Okružnog načelstva, dok nije sagrađena nova zgrada za potrebe okruga, 1863. godine.

Prema Popisu državnog imanja u Okrugu kruševačkom iz 1846. godine, kruševačko Načelstvo sa kancelarijom je bilo smešteno u dvospratnoj kući u Kruševcu, koja je imala 6 soba, bila je od drvenog materijala i u vrlo lošem stanju. Došla je u vlasništvo države kada su Turci napustili ovaj kraj 1833. godine. Za vreme turske vladavine narod okruga napravio je ovu kuću za leskovačkog Smail-pašu, pod nadzorom bivšeg ajana Sejdimendža. Sejdimendže je više puta tražio od države da mu se plati, što nije uvaženo. Zdanje Okružnog suda se 1846. nalazilo u kući u Kruševcu, koja se sastojala od 5 soba, a postojala je i ostava odvojena od kuće sa dve sobe. Kuća je bila izgrađena od drveta, pored nje su bile i dve apsane, i sve je bilo u prilično dobrom stanju. Kad su Turci napustili varoš 1833, država je kupila kuću od ajana Sejdimendže. Naime, prema B. Iliću, najteži problem bio je otkup imanja leskovačkog paše Smaila, ujaka begova Frenčevića, i Čelebi Ali Agića, koji je bio najbogatiji zemljom. Smail-paša posedovao je dve velike jednospratne kuće, izgrađene od drveta na visokim kamenim temeljima, koje su se izdvajale visinom i načinom gradnje. Za vreme uprave ajana Sejdimendže podignute su kulukom, u manjoj od pet soba stanovao je Sejdimendže, a u većoj je obitavao Smail-paša, dok je bio u poseti sestrićima. Pobegavši iz Kruševca pre uspostavljanja zvanične srpske vlasti u Kruševcu, budući da je bio na zlom glasu, aprila 1833. Sejdimendže se vratio da proda kuće, procenivši ih na 6.000 dukata. Knez Miloš je javio sudijama da podsete Sejdimendžu da su kuće građene kulukom, te su time svojina naroda. Da se ne bi zamerio Smail-paši, naredio je da se kuće otkupe za 4.000 dukata.

Posle oslobođenja Kruševca 1833. godine, Begova kuća bila je u vlasništvu kneza, kodžabaša, kapetana i načelnika okruga Kruševačkog i Jagodinskog Živka Šokorca iz Poljne, koji je umro 1857. godine. Ovu kuću je tada otkupio okružni načelnik Radovan Petrović. Brdo na kome se kuća nalazi dugo je nosilo naziv „Pomoćnikovo brdo“.

Autor Predsrag Verhovšek

Prema Budi Iliću, Radovan Petrović, okružni načelnik, bio je poznat po tome kako je primao mito, prisiljavao narod da kulukom obrađuje njegovu zemlju, sekao opštinsku šumu, prisvajao državnu zemlju. Jednom prilikom Kruševljani su se žalili knezu na Radovana Petrovića, a knez je naredio da se strogo kazne jer su „uvredili dostojanstvo kneza tražeći od njega da ih brani od zuluma njegovih činovnika“.

Oko 1865. godine Begovu kuću kupio je bojadžija iz Zalogovca Aleksa Milovanović koji je umro 1888. godine. Bio je oženjen Ankom, sa kojom je pored mnogobrojne dece imao i sina Milana Milovanovića, poznatog akademskog slikara, zet vojvode Živojina Mišića, koji se u ovoj kući rodio. Kuću je nasledio najstariji Ankin i Aleksin sin Svetozar Milovanović koji je umro 1893, dok je Anka umrla 1910. godine. Ovo imanje kupio je 1910. godine Toma Milivojević iz Bačine. Tu su živeli njegovi sinovi Veljko i Predrag Milivojević.

Ostala su zapisana svedočanstva starih Kruševljana o vremenu kada je Grčki Šor bio centar društvenog života grada. Tu su se nalazile i poznate kruševačke kafane poput „Srpskog kralja“, „Cara Lazara“ i „Kolovoza“, mesta gde su se okupljali ljudi, razmenjivali priče i stvarali istoriju.

Grčki Šor nije samo ulica, to je živa istorija Kruševca, mesto gde se susreću prošlost i sadašnjost.

Karadžićeva ulica je danas pešačka zona, namenjena prvenstveno mirnom razgledanju ovog specifičnog muzeja na otvorenom.

Ognjen Milićević
Foto: Restoran Bagdala

Pamtenik: „Oj Kruševcu Lazarevo carstvo“ – od zabrane do himne