Na današnji dan: Kako je sloboda svanula

Događaji od 14. oktobra 1944. godine u Kruševcu predstavljaju jedan od najdinamičnijih i politički najsloženijih dana u modernoj istoriji ovog grada. Taj dan karakteriše hronološki sled dramatičnih promena vlasti i vojnih saveza, a cela hronologija se odvijala u nekoliko ključnih faza

Četnički ultimatum i povlačenje Nemaca (Rano ujutru)

Nakon sloma nemačkog fronta u istočnoj Srbiji pod naletom Crvene armije, pukovnik Dragutin Keserović (komandant Rasinsko-topličke grupe korpusa JVuO) odlučuje da napravi taktički zaokret.

• U 06:30 ujutru, Keserović šalje ultimatum nemačkom garnizonu u Kruševcu (delovima 7. SS divizije „Princ Eugen“ i drugim formacijama) sa zahtevom za predaju.
• Nemci odbijaju predaju, ali uviđaju opasnost i ubrzano evakuišu glavninu snaga i štab prema Kraljevu. Četnici razoružavaju manje zaostale nemačke grupe i pripadnike Ruskog zaštitnog korpusa (RZK) unutar samog grada.

Nemci napuštaju Kruševac

Ulazak Crvene armije i zajednički miting (Oko 11:00)

U grad sa istoka ulazi prednji odred 52. streljačke divizije Crvene armije.

• Pukovnik Keserović zvanično dočekuje sovjetske oficire kako bi uspostavio saveznički odnos.
• Na balkonu hotela „Pariz“ okuplja se narod, a sa balkona govore drže:
1. Pukovnik Dragutin Keserović (JVuO)
2. Sovjetski major Pronjin (predstavnik Crvene armije)
3. Američki poručnik Elford Kramer (pripadnik misije OSS-a koji se nalazio kod Keserovića)
• Oko Spomenika kosovskim junacima masa naroda i vojnici JVuO slave, kličući kralju Petru II, Draži Mihailoviću, ali i sovjetskom lideru Staljinu i saveznicima.

Tragični incident sa 19. divizijom (Oko 13:00)

Dok je u centru grada vladao privremeni savez, sa severoistoka pred Kruševac izbija prednji odred 19. streljačke divizije Crvene armije.

• Jedinice JVuO pod komandom Mirka Tomaševića, koje su obezbeđivale taj pravac, uočavaju kolonu i otvaraju vatru, pogrešno verujući da napadaju partizane (NOVJ).
• U kraćem, ali žestokom sukobu na prilazima gradu, gine 18 sovjetskih vojnika (crvenoarmejaca). Crvena armija uzvraća udarac, razbija i odbacuje te četničke jedinice i takođe ulazi u grad, što momentalno kvari odnose između Sovjeta i JVuO.

Zahtev za razoružanje i razlaz (Popodne)

Shvativši situaciju i u koordinaciji sa političkim vrhom, sovjetski komandanti menjaju stav i postavljaju ultimatum pukovniku Keseroviću da se njegove snage odmah razoružaju i predaju oružje.

• Keserović to kategorički odbija. U popodnevnim satima on naređuje svojim jedinicama hitno povlačenje iz Kruševca u pravcu Goča i jugozapada.
• Deo četničkih snaga biva zarobljen od strane Sovjeta u samom gradu.

Napad partizana na gradske prilaze (Od 16:00 do noći)

Štab Druge proleterske divizije NOVJ uopšte nije imao informacije sa terena da su Crvena armija i četnici već u gradu.

• Prema ranije utvrđenom planu, partizanske snage u 16:00 časova pokreću opšti napad na Kruševac sa južne strane.
• Na pozicijama spoljne odbrane grada nailaze na žilav otpor preostalih četničkih snaga koje su obezbeđivale odstupnicu. Borbe su se produžile tokom cele večeri i noći, sa gubicima na obe strane (samo 4. proleterska brigada je te večeri imala 10 poginulih).

Tek tokom noći i u ranu zoru narednog dana (15. oktobra), partizani potpuno ulaze u grad, spajaju se sa 52. divizijom Crvene armije i zvanično uspostavljaju komandu nad gradom.

Milinko Đurović – politički komesar 2. proleterske divizije govori na mitingu u oslobođenom Kruševcu 1944. godine

Pamtenik: Kako je oslobođen Kruševac ’44.

Na današnji dan: U susret Keserovićevoj prevratničkoj noći