Miloš Ivanović, pank doktor na poljima srpskog srednjeg veka: Fascinacije nas tek očekuju!

Bez preterivanja se može reći da su kvazi stručnjaci ostvarili priličan uticaj kod velikog broja ljudi… Kruševac je brzo prešao put od nove tvrđave do sedišta najmoćnijeg oblasnog gospodara u srpskoj srednjovekovnoj državi… Verujem da će nam nova arheološka istraživanja pružiti u narednom periodu nova važna saznanja o Kruševcu i životu u njemu krajem 14. i početkom 15. veka

Piše: Ivan St. Rizinger

Najpre se među nas prijateljstvo uselilo preko muzike. Bilo mi je neodoljivo to što ozbiljan, maksimalno posvećeni akademski građanin do daske gazi papučicu za gas upravo nošen zvukom već pola veka prokazane pank muzike.

Ključni osvajački korak ka široj popularnosti ostvario je zahvaljujući svom izboru oblasti istraživanja „Istorija srpskog naroda u poznom srednjem veku“, što mu je donelo i jednu od glavnih uloga u dokumentarno igranom serijalu „Srpski junaci srednjeg vekaˮ…

Od kada smo se upoznali pokušavam da otkrijem kako funkcioniše taj dualizam dve velike strasti u tebi – istorije i pank muzike… U šta si se najpre zaljubio i postoji li između te dve sfere nekakva bliža konekcija?

Miloš: Određena strast prema istoriji se kod mene pojavila vrlo rano, ali se u punom obimu razvila tokom gimnazijskih dana. Za pank sam počeo ozbiljnije da se vezujem krajem osnovne i početkom srednje škole. Tako da u tom smislu postoji paralelno razvijanje tih sfera. Mislim da se one kod mene jako dobro nadopunjuju. Kroz pank dobro kanališem jednu vrstu svoje energije, a kroz istoriju drugu. Pank me je na izvestan način održavao, kada nije bilo lako istrajati na putu akademskog usavršavanja. Mogu reći da mi je on kroz poruke borbe, samopoštovanja davao snagu da nastavim da se bavim proučavanjem istorije.

Doktorirao si sa samo 30 godina. Čini mi se, onako laički, da je to baš strelovito pređen onaj prvi deo profesionalnog puta, a opet nisi se samo prošetao njime već si, ko Marko, i zaorao duboko po njemu… Koje priče su te i kada povukle na tu stranu?

Miloš: Tokom srednje škole, pre počeka studiranja bio sam opijen srednjovekovnom istorijom. Nakon pročitanih knjiga Radeta Mihaljića Kraj Srpskog carstva i Lazar Hrebeljanović trajno sam se vezao za period srpske srednjovekovne istorije, pre svega za razdoblje nakon smrti cara Stefana Dušana. To se dalje razvijalo tokom osnovnih studija, na kojima sam suštinski počeo da shvatam šta podrazumeva istorija kao nauka – da je ona mnogo više od pamćenja kada se nešto odigralo i poznavanja osnovnih uzročno-posledičnih veza između događaja. Tokom tog perioda mnogo toga sam naučio ne samo na predavanjima i vežbama, već i kroz dugačke i podsticajne razgovore sa kolegama sa kojima sam delio slična interesovanja. Na studijama sam suštinski počeo da shvatam šta podrazumeva istorija kao nauka – da je ona mnogo više od pamćenja kada se nešto odigralo i poznavanja osnovnih uzročno-posledičnih veza između događaja. Postajao sam svestan važnosti razumevanja procesa i društvenih struktura. Kada sam ih uspešno završio odlučio sam se da upišem doktorske studije i nastavim usavršavanje u tom smeru. Naša generacija je sticajem okolnosti mogla da ih upiše, bez prethodnog završavanja master studija, što je u vremenskom smislu ubrzalo put. U okviru doktorskih studija posvetio sam se proučavanju vlasteoskog sloja u srpskoj srednjovekovnoj državi u doba Despotovine (1402–1459). To naravno ne znači, kako si i sam rekao, da se nije moralo duboko uzorati. Cilj svakog istoričara je da što bolje razume period koji proučava. Kako bi u tome u što većoj meri uspeo neophodno je da stalno preispituje kako ranija istraživanja, tako i rezultate do kojih je sam došao. Otuda istoričar mora neprekidno da sumnja u svoja saznanja i bude otvoren za nove poglede. Kritičko mišljenje dobija sve veći značaj u današnjem vremenu koje traži sposobnost prepoznavanja lažnih vesti.

Foto: Predrag Jočić

Višegodišnji rad na doktorskoj disertaciji Vlastela Države srpskih despota je bio istovremeno naporan i inspirativan. Iz rada na disertaciji su se opet izrodile i druge teme. Moja prva monografija „’Dobri ljudi’ u srpskoj srednjovekovnoj državi“ nastala je gotovo slučajno. Namera mi je bila da o terminu „dobri ljudi“, koji je označavao osobe od poverenja, napišem jedan članak. Ispostavilo se da sam širim sagledavanjem teme uspeo da sakupim dovoljno materijala za jednu manju knjigu. Rad na njoj i drugim publikacijama, uticao je da doktorsku disertaciju tek 2024. pretočim u knjigu „Konj dobri i oružje“: Vlastela Države srpskih despota (1402–1459). Potrudio sam se da ovom monografijom u izvesnom smislu zaokružim svoje proučavanje vlasteoskog sloja, mada je na tom polju moguće načiniti još pomaka. U vremenu koje dolazi imam u planu da napišem biografiju nekog od srpskih srednjovekovnih vladara.

Disertaciju kao i obe objavljene knjige tematski si smestio u srpski srednji vek, oko kojeg se poslednjih decenija vode žestoke bitke između temeljnih i stručnih istraživača i priučenih revizionista, domaćih i onih iz bližeg komšiluka, koji često istoriju tumače po dnevnopolitičkim i geostrategijskim potrebama i afinitetima… Koliko je u široj javnosti voda zamućena tim stalnim previranjima i može li se danas, u doba „Velikog brataˮ efikasno boriti protiv tih pojava?

Miloš: Dobro si primetio tu borbu koja se između obrazovanih istoričara i različitih revizionista odvija već tri decenije, možda i nešto duže. Srednjovekovna istorija je u tom pogledu jedno od glavnih polja. Bez preterivanja se može reći da su kvazi stručnjaci ostvarili priličan uticaj kod velikog broja ljudi. Svojim „zašećerenim“ pričama opili su deo ljudi kojima je bliže takvo poimanje prošlosti, nego njeno racionalno sagledavanje i tumačenje. Na izvestan način oni su ponudili svojevrsnu vrstu utehe u vreme tegobne sadašnjice. U tom smislu jasno je da su politički interesi podržali njihovo delovanje. Borba protiv toga izuzetno je teška u vreme obilja informacija koje nudi internet, zbog čega je često nemoguće ustanoviti odakle je potekla neka lažna informacija ili iskrivljeno tumačenje prošlosti. Bez obzira na to, svi ljudi iz struke imaju obavezu da se bore protiv tih pojava. Ne sme se ostaviti prazno polje za delovanje nestručnih i priučenih ljudi!

Srbi, a pogotovo mi Rasinci smo od rođenja do grla u epskim mitovima, najčešće onim vezanim za „Kosovski ciklusˮ… Koliko toga u njima se poklapa sa stvarnim istorijskim saznanjima i nespornim činjenicama i jesu li te, uglavnom legende, stvarane pa prekrajane vekovima pod turskom okupacijom bile zapravo samo mek jastuk surove realnosti?

Miloš: Epska poezija svakako nije prvorazredan izvor za poznavanje srednjovekovne prošlosti. Pesme kosovskog tematskog kruga su se postepeno oblikovale i mi ih poznajemo uglavnom kako su one zabeležene u 19. veku. Sa pravom se zato nekad kaže da one više govore o vremenu kada su nastajale, nego o dobu o kome govore. U pravu si da su one u izvesnom smislu imale i funkciju melema u vreme osmanske vladavine. Pevale su o slavnoj prošlosti i hrabrom suprotstavljanju nadmoćnijem neprijatelju. Istovremeno ne treba zaboraviti da su služile i kao nadahnuće prilikom borbi za oslobođenje od turske vlasti.

Veliku javnu vidljivost, da ne koristim izraz popularnost, stekao si kao jedan od glavnih aktera kapitalnog televizijskog serijala „Srpski junaci srednjeg vekaˮ. Snimljene su tri sezone, očekuje li se četvrta i šta možeš reći o tom iskustvu?

Miloš: Učešće u serijalu „Srpski junaci srednjeg vekaˮ za mene je bilo izazovno i inspirativno. Zahvaljujući njemu bio sam u prilici da posetim mnoge lokalitete koje ranije nisam imao prilike da vidim i da istovremeno vidim kako je to preneti široj publici naučna saznanja o srednjovekovnoj prošlosti. Veliko je zadovoljstvo kada sretenem ljude koji sa odušljevnjenjem govore o „junacima“. Reakcije na tu seriju ukazuju mi da je takav format najbolji način da se kod mlađih generacija probudi interesovanje za istoriju. Moram da odam veliku zahvalnost režiseru Gordanu Matiću i čitavoj ekipi Contrast Studios na realizaciji projekta, te podršci i pomoći da na najboljim način ostvarim svoje učešće u njemu. Postoje okvirni planovi i za četvrtu sezonu, te se nadamo da će i ona biti snimljena.

Činjenice govore da si danas jedan od najvećih autoriteta u Srbiji kada je reč o srpskom srednjem veku, samim tim nam je i posebno važno kako iz tvoje perspektive izgleda taj davni Kruševac i šta bi izdvojio kao posebno zanimljive i značajne detalje koje si o njemu, njegovom osnivanju, Lazaru, Stefanu, Milici, Lazarici… otkrio što te je eventualno posebno iznenadilo, pa i fasciniralo?

Miloš: Važno je istaći da je Kruševac brzo prešao put od nove tvrđave do sedišta najmoćnijeg oblasnog gospodara u srpskoj srednjovekovnoj državi. Za vreme kneza Lazara i prvog dela vladavine njegovog sina Stefana on je bio najvažniji srpski grad. Mislim da je potrebno naglasiti koliki je bio poduhvat izgradnja jednog takvog novog gradskog centra, s obzirom na to da su gotovo svi najvažniji srpski gradovi do tad bili znatno južnije, na području Kosova, Metohije i Makedonije. Lazarica je pak jedna od retkih sačuvanih gradskih crkava sa područja Moravske Srbije i u tome leži njen značaj. Verujem da će nam nova arheološka istraživanja pružiti u narednom periodu nova važna saznanja o Kruševcu i životu u njemu krajem 14. i početkom 15. veka. U tom smislu čini mi se da nas fascinacije tek očekuju!

Biografija

Miloš Ivanović rođen je 1984. godine u Smederevskoj Palanci. Osnovnu školu i gimnaziju završio je u Velikoj Plani. Diplomirao je 2008. na Odeljenju za istoriju Filozofskog fakulteta u Beogradu. Doktorsku disertaciju „Vlastela Države srpskih despota“ odbranio je 2014. na istom fakultetu, od kada je zaposlen u Istorijskom institutu. Oblast istraživanja: istorija srpskog naroda u poznom srednjem veku.

Objavio je dve monografije:
„’Konj dobri i oružje’: vlastela države srpskih despota (1402–1459)“; Službeni glasnik, 2024.
„’Dobri ljudi’ u srpskoj srednjovekovnoj državi“; Istorijski institut, 2017.

Belovodska rozeta proslavila pola veka: Mitropolitu Davidu uručena nagrada „Cvet u kamenu“