Crkva Svetog Đorđa – Đurovača u Bogdanju

– Zadužbina Jug Bogdana, oca kneginje Milice –

Oko 15 kilometara zapadno od Kruševca, na obroncima Manastirske planine, u selu Bogdanju kod Trstenika na temeljima crkvišta iz trećeg veka, obnavlja se hram Svetog Đorđa po blagoslovu Mitropolita i Arhiepiskopa kruševačkog g. Davida. Na Đurđic, 16. novembra 2021. godine osveštani su temelji nove crkve i položen kamen temeljac sa gramatom o ustanovljenju hrama Svetog Đorđa. Po predanju, na ovom mestu nalazio se dvor i vinograd Jug Bogdana. Đurovača je bila metoh obližnjeg manastira Ljubostinje. Danas crkvište Đurovača ima sakralni značaj za žitelje Bogdanja. Ime je dobilo po svetom Đorđu, jednom od najstarijih hrišćanskih svetaca, te se i danas Bogdanjci sa svojim sveštenikom okupljaju za svaki Đurđevdan, 6. maja, i tu vrše verske obrede. Odnedavno, njima su se priključili i planinari PSD „Ljukten“

Piše: Ognjen Milićević

Uz desnu obalu Zapadne Morave, na mestu gde se u Moravu uliva Popinska reka, tri kilometra istočno od Trstenika, na uzdignutoj rečnoj terasi između železičke pruge i desne obale Zapadne Morave, nalazi se lokalitet „Nemrak” koji pripada gvozdenom dobu. U ataru sela Stari Trstenik, nekoliko stotina metara istočno uz ivicu moravske doline, smešteno je arheološko nalazište „Trnovača”. Lokalitet se pruža istočno od potoka „Bogdanuša”, severno od železničke pruge.

Duž leve obale Zapadne Morave, u selu Bogdanje, u blizini crkve Svetog Jovana, nalazi se lokalitet „Divlje polje”.

Keramički materijal pripada neolitskom periodu, gvozdenom dobu i srednjem veku. U široj javnosti čuveni lokalitet „Blagotin” nalazi se na severoistočnoj periferiji sela Poljne, ispod istoimenog brda. Poznat je još od početka 20. veka kada je u njegovoj neposrednoj okolini istraživao profesor Miloje Vasić. U Bogdanju na lokalitetu Đurovača profesor Vasić je pronašao srednjovekovnu nekropolu (groblje) sa ostacima crkve. Profesor Miloje Vasić otkrio je „starosrpsku“ nekropolu i u selu Poljna.

Najstariji pisani pomen Đurovače

Najstariji pisani pomen Đurovače nalazimo u „Putešestviju po Srbiji“ Joakima Vujića iz 1828. Prilikom svog „putešestvija“, u prolasku kroz trstenički kraj, on je obišao nekoliko sela, ostavivši nam zapis o lokalitetu Đurovača.

Vujić navodi kako „gore na visokoj planini, izmeždu vinogradi, našao sam jedan stari, do osnovanija porušeni manastir“. U daljem se tekstu navodi da su ovaj manastir porušili Turci „u vreme rata princa Evgenija (u pitanju je knez Eugen Savojski) koji je predvodio austrijsku vojsku u bici za Beograd 1717. godine), tako da kamen na kamenu leži“.

Svoje kratko pripovedanje o Đurovači Vujić završava rečima da niko od starijih ljudi ne zna ko je osnivač ovog manastira. O ktitoru manastira Đurovača nas izveštavaju kasniji putopisci koji su prolazili kroz trstenički kraj. Oni su zabeležili legende koje su čuli od meštana.

Trstenički kraj je posetio i pukovnik Jovan Mišković. On je zapisao da se u Bogdanju vide „crkvišta – ostaci starih crkava“. Mišković je zapisao i da se u Bogdanju nalazi jedna crkvina „u vinogradima sela Bogdanja“, i da su se tu mogle videti „razvaline i opadine neke crkve iz ranijih vremena, ali se ne zna ko je pravio, ni kako se zove“. U narodu trsteničkog kraja živa je još jedna legenda o Đurovači. Često među Trsteničanima možemo da čujemo da je Đurovača starija od Ljubostinje.

Čitave četiri decenije nakon Joakima Vujića, kroz ovaj kraj prolazi Feliks Kanic. On je ostavio vredne zapise o istoriji, kulturi, običajima i verovanjima ljudi kroz čije je krajeve prolazio, marljivo beležeći sve šta je smatrao važnim i interesantnim. Tako je u Bogdanju zapisao legendu, koja je i danas živa među meštanima Bogdanja, da je crkvu Đurovaču podigao „Jug-Bogdan, otac slavnih devet Jugovića, i kneginje Milice, da bi se u njoj molio“.

Todor M. Bušetić, učitelj i vredan sakupljač istorije, svakodnevnog života, običaja i kulture naroda Levča početkom 20. veka zabeležio je: „Narod priča da je ktitor Đurovače bio car Konstantin“. U Bušetićevom Levču nalazimo podatak da se u selu Bogdanju nalazi crkvina zvana Đurovača na planini Bogdanjštici (koju je, kako je Bušetić pribeležio, podigao car Konstantin), a da u selu Bogdanju postoji još jedna crkvina. Ovu drugu crkvinu je po narodnom predanju sagradio Jug Bogdan „kod česme, kod brestova u dolini moravskoj“. Bušetić dalje navodi da crkvinu na planini Bogdanjštici narod posećuje nedeljom, dok drugu crkvinu, zadužbinu Jug Bogdana, koja je sagrađena „kod brestova“ ne posećuje niko, jer je voda plavi.

Bušetić je zapisao da je, prilikom gradnje ove crkve, neki putnik opomenuo majstore da ne prave crkvu tako blizu vode jer će je Morava odneti, a da su majstori putnikove reči preneli Jug Bogdanu. Jug Bogdan je naredio da se tom čoveku zakuju vilice. U prilog ovoj, strašnoj narodnoj priči, Bušetić navodi i podatak da kada su, 70-ih godina 19. veka, neke ćeramidžije raskopavale groblje, koje se tada nalazilo oko crkve, kako bi napravili gumno, pronašli jednu glavu čije su vilice bile zakovane „gvozdenom pijavicom“.

Poreklo naziva imena mesta

Za legendarnog Jug Bogdana nas vezuje i narodno predanje kako je selo dobilo ime. I danas će svaki stanovnik Bogdanja s ponosom reći da je selo Bogdanje dobilo ime po Jug Bogdanu. Ovu legendu je pribeležio još krajem 19. veka Feliks Kanic: „Brdo pod vinovom lozom, voda koja ga odvaja od sela – sve nosi njegovo (Bogdanovo) ime“. Priča se da je vino iz vinograda Jug Bogdana bilo „toliko gusto da se moglo nositi u platnenoj maramici i da se kašikom moglo jesti“.

Jedna legenda vezana za Jug Bogdana govori da je selo ime dobilo po njegovoj izreci „Bog dao“, koju je izgovorio prilikom obilaska bogate letine, rodnih polja i vinograda, po kome je Bogdanje bilo poznato.

Bušetić je zabeležio i predanje o kaldrmisanom putu kraj Morave koji je postojao u Bogdanju još u vreme cara Lazara.

Titelbahov crtež Đurovače

Jug Bogdana i njegovu crkvicu pominje i Vladislav Titelbah. Titelbah je, obilazeći trstenički kraj početkom devete decenije 19. veka, obišao Jerinin grad u Grabovcu i manastir Ljubostinju. Tom prilikom je obišao, Jug Bogdanov vinograd i crkvicu u kojoj se molio Jug Bogdan kada je obilazio svoje vinograde.

Titelbahov crtež Đurovače iz 1882. godine je najvredniji istorijski izvor o ovom lokalitetu. Na crtežu se vidi jednobrodna građevina kojoj je porušen krov. On beleži da je crkva mala sa porušenim svodom, bez ikakvih ukrasa, i da je sva obrasla šumom. Oko crkve su se tada nalazili vinogradi, kao u vreme Jug Bogdana.

Hram Svetog Đorđa u Bogdanju je jednobrodna crkva zidana u tehnici tesanog kamena, opeke i krečnog maltera, na osnovu čega se može svrstati u period raške arhitekture ili rane Vizantije. Crkva ima apsidu i naos. Zidana je pritesanim pločastim kamenom i opekom u malteru. Debljina zidova je oko metar. Na unutrašnjoj strani južnog zida, vidi se svod visine dva metra, formiran od kamena složenog u malteru. Verovatno je reč o ostacima presvođene grobnice.

Mapa lokaliteta u neposrednoj blizini manastira Ljubostinje

O tome u kakvom je stanju bila crkva Đurovača u poslednjim decenijama 19. veka svedoče nam Feliks Kanic i Milan Đ. Milićević. Kanic je u svojoj knjizi „Srbija – zemlja i stanovništvo od rimskog doba do kraja 19. veka“ zapisao da se u selu Bogdanju, „na jednoj severnoj uzvišini“, nalaze ostaci slabo građenih zidova jedne crkvice. Milan Đ. Milićević je zapisao da na bogdanjskom brdu ima jedna crkvina „kojoj je samo svod propao“.

Pokraj zidina crkve nalazi se grobnica gde su bolesnici dolazili da leže kako bi ozdravili. Postojanje grobnice izvan sadašnjeg istočnog zida crkve potvrdila su i geofizička snimanja iz 2016. godine, dok su i danas vidljivi ostaci nadsvođene grobnice u južnom zidu crkve.

Obnova Đurovače 1912. godine

Lokalitet je bio potpuno zapušten sve do 1912. godine, kada ga je obnovio meštanin Aleksandar Katić. Katić je, najverovatnije, prikupio materijal rasut oko crkve, i na taj način formirao nove gabarite ovog objekta. Katić je dao da se napravi i kameni spomenik nevelikih dimenzija, koji je postavljen unutar objekta, sa natpisom „Crkva Đurovača spom. pod. Aleksandar Katić 1912“.

Zvona Đurovače

Prema rečima meštana, za vreme turskog osvajanja ovih prostora , tadašnji žitelji sela Bogdanja su skinuli zvona sa crkve. Meštani su zvona, koja su navodno bila zlatna, zakopali u bunar kako bi ih sakrili od Turaka.
Jug Bogdana i njegovu crkvicu pominje i Vladislav Titelbah. Titelbah je, obilazeći trstenički kraj početkom devete decenije 19. veka, obišao Jerinin grad u Grabovcu i manastir Ljubostinju. Tom prilikom je obišao, kako on navodi, Jug Bogdanov vinograd i crkvicu u kojoj se molio Jug Bogdan kada je obilazio svoje vinograde. Joakim Vujić, u svojoj knjizi „Putešestvije po Srbiji“ koja je plod njegovih putovanja u trećoj deceniji 19. veka, Đurovaču opisuje kao manastir „do osnovanija porušen.

Rekonstrukcija budućeg izgleda crkvenog kompleksa

Nalazi sa lokaliteta

Tokom geofizičkih istraživanja Đurovače pronađeno je nekoliko materijalnih ostataka koji su iz srednjovekovnog perioda. U pitanju su prsten – najverovatnije ženski, gvozdeni klin, deo kamene plastike koji izgledom podseća na tordirano uže, koji je uobičajen kao dekoracija prozora i vrata na sakralnim građevinama i fragment crepulje. Ovi predmeti svedoče o životu na Đurovači u srednjovekovnom periodu.

Za vreme austrijske vladavine (1718–1739), iguman Kalenića Joanikije Nešković zabeležio je da su monasi manastira Kalenić „povratili priličnu čast zemalja koje su mu pripadale – vinograde i baštine u Bogdanju, Preveštu i Kaludri.

Obnova svetinje

Sastanak na kojem je razmotren predlog o obnovi crkve na lokalitetu Đurovača održan je 31. januara 2019. u kancelariji Muzejske zbirke Trstenik. Sastanku su prisustvovali predstavnik donatora Ljubiša Radojević, otac Nenad Nedić, nadležni paroh za Crkvenu opštinu Medveđsku i organizator muzejskih aktivnosti Zavičajnog muzeja Trstenik Jelena Vukčević. Na sastaku je Radojević izložio želju svog strica Bogdanjca Ljubiše Radojevića (1925 – 2022), koji je u tom trenutku živeo u Kanadi, da svoju životnu ušteđevinu uloži u obnovu crkve na lokalitetu Đurovača.

Nakon dobijanja neophodnih dozvola za izgradnju crkve, započeti su radovi tokom 2021. godine. Na Đurđic iste godine osveštani su temelji svetinje. Ovom svečanom činu prisustvovala je predsednica opštine Trstenik Milena Turk.

I dalje su u toku radovi na izgradnji hrama, zvonare i konaka uz odgovarajući arheološki nadzor nadležnih institucija – Narodnog muzeja Kruševac i Zavoda za zaštitu spomenika kulture iz Kraljeva.

Crkva Đurovača ime je dobila po Svetom Đorđu, jednom od najstarijih hrišćanskih svetaca. I danas se Bogdanjci sa svojim sveštenikom ovde okupljaju na Đurđevdan, 6. maja.

Foto: Vikipedija, sajt Dearhitektura