Živi spomenici prirode: Zaštićena stabla i predeli Kruševca i okoline

Prirodna dobra na teritoriji grada Kruševca se nalaze pod zaštitom države i predstavljaju retke ostatke izvornih šuma i staništa koja su vekovima gradila lokalni ekosistem

Piše: Nikola Lazić

Spomenik prirode je manja neizmenjena ili delimično izmenjena prirodna prostorna celina, objekat ili pojava, fizički jasno izražen, prepoznatljiv i/ili jedinstven, reprezentativnih geomorfoloških, geoloških, hidrografskih, botaničkih i/ili drugih obeležja, kao i ljudskim radom formirana botanička vrednost od naučnog, estetskog, kulturnog ili obrazovnog značaja, navode iz Zavoda za zaštitu prirode Srbije.

Iz Zavoda navode da spomenik prirode može biti geološki, geomorfološki, speleološki, hidrološki i botanički. Na spomeniku prirode zabranjene su sve radnje i aktivnosti koje ugrožavaju njegova obeležja i vrednosti. Mere zaštite spomenika prirode i način njegovog korišćenja, bliže se određuju aktom o proglašenju zaštićenog područja.

Spomenici prirode na teritoriji grada Kruševca su proglašeni u službenom listu Grada i odnose se na: Stablo hrasta lužnika u selu Mala Vrbnica, stablo hrasta lužnika u Lipovcu, grupa od osam stabala hrasta lužnjaka i cera u porti crkve svetog Preobraženja u Jablanici, stablo hrasta lužnjaka u Boloj Vodi. Takođe, za prirodna dobra su proglašeni: zaštićeni hrast lužnjak u Velikom Šiljegovcu, zaštićen hrast hladun u Kiseljaji, hrast lužljak u dolini reke Rasine u Parunovcu, ali i zaštićena okolina manastira Naupare, Rezervat prirode Prokop…

Prva zaštita Prokopa datira još od 1958. godine kada je na osnovu Zakona o zaštiti spomenika kulture i prirodnih retkosti, Zavod za zaštitu prirode i naučno proučavanje prirodnih retkosti NR Srbije doneo Rešenje o stavljanju pod zaštitu države sastojine čiste brezove šume (Betula verrucosae) okružene mešovitom sastojinom na planini Velikom Jastrepcu gde je važio „režim apsolutnog rezervata“.

Zavod za zaštitu prirode Srbije je 2006. godine uradio reviziju zaštite ovog područja u skladu sa tadašnjim istraživanjima i relevantnim zakonima i na osnovu toga izradio Studiju zaštite koja je predstavljala osnov za donošenje novog akta o zaštiti. Rezervat prirode „Prokop“ zaštićen je Uredbom o zaštiti Rezervata prirode „Prokop“ 2008. godine kao prirodno dobro izuzetnog značaja, odnosno I kategorije.

Ovim predelom upravlja JP „Srbijašume“, tačnije Šumsko gazdinstvo „Rasina“ Kruševac iz kojeg su poručili da Prokop predstavlja jedini proglašen spomenik prirode kojim su oni gazdovali. Međutim, nakon proglašenja Velikog Jastrebca parkom prirode krajem 2024. godine, Prokop se „utopio“ u ovaj predeo, ali pritom nije izgubio svoju namenu i još uvek je pod prvim stepenom zaštite.

– Pre nego što je Veliki Jastrebac proglašen parkom prirode, na njegovim padinama postojao je poseban rezervat namenjen naučno-istraživačkom radu, površine 5,91 hektar, smešten iznad hotela „Trayal“ i „Merima“, uz sam glavni put. Taj prostor je tada, kao i danas, bio pod režimom prvog stepena zaštite, što znači da su zabranjeni prolaz motornih vozila, rad građevinskih mašina i bilo kakve intervencije u prostoru, a područje je izuzeto iz uobičajenog gazdinskog tretmana. Nakon formiranja Parka prirode „Veliki Jastrebac“, Prokop je zadržao isti – najstroži – režim zaštite, ali je sada postao deo šire zaštićene celine. Iako je nekada bio samostalan rezervat, danas je „utopljen“ u park prirode, uz i dalje nepromenjen nivo očuvanja i brige – naveo je direktor ŠG „Rasina“, Saša Đurđević.

Stavljen je pod zaštitu da bi se očuvala izvorna šumska zajednica breze starosti do 70 godina, mešovita šumska zajednica breze i planinske bukve šumska zajednica planinske bukve i breze, kao i šumska zajednica planinske bukve da bi se očuvala staništa prirodnih retkosti, naročito: riđi šumski mrav, mišar, šumska sova, kratkokljuni puzić, šareni daždevnjak, jež, veverica, sivi puh… a u interesu nauke, obrazovanja i kulture.

Direktor ŠG „Rasina“, Saša Đurđević

Na ovom području je utvrđen režim zaštite I stepena, kojim je zabranjeno korišćenje prirodnih bogatstava i isključeni svi drugi oblici korišćenja prostora i aktivnosti na zaštićenom prostoru, osim naučnih istraživanja i ograničene edukacije. Obezbeđeno je naučno praćenje stanja, ekološki uslovi staništa; praćenje stanja populacija svih biljnih i životinjskih vrsta i prirodnih staništa od nacionalnog i međunarodnog značaja; analiza dendrometrijskih i drugih karakteristika drveća i žbunja; preduzimanje mera zaštite od požara i biljnih bolesti i štetočina jačeg intenziteta; ograničene posete u cilju obrazovanja i prikazivanje vrednosti zaštićenog prirodnog dobra.

– Pre skoro 100 godina, ako ne i više, planinu Jastrebac je zahvatio jak požar da je totalno uništeno par stotina hektara pod šumom. Nakon toga se javila bela breza kao pionirska vrsta. To znači da kada je kompletno uništena vegetacija, obično se kao prva drvenasta vrsta javlja breza. Upravo je Prokop kao površina izdvojena kako bi se vremenom pratila smena vegetacija. Tako se nakon određenog perioda godina javila primese bukve, pa je bila sastojina breze sa bukvom. Bukva je vremenom počela da jača, pa je trenutna situacija na terenu da je dominantno sastojina bukve sa brezom sa tendencijom da breze kroz par desetina godina uopšte ne bude tu. Prokop je dokazao da šta god da se desi, ako pustiš prirodu da radi svoj posao, tu se vraća vrsta koja je prvobitno bila tu – objasnio je Saša Đurđević značaj Rezervata prirode „Prokop“.

Đurđević je istakao da stanište, pozicija, okrenutost ka suncu, nadmorska visina…. i ostale karakteristike Prokopa ukazuju na tipično stanište hrasta, ali da se i pored toga tu javlja bukva.

Kao svaki spomenik prirode, Prokop je jasno obeležen na terenu i postoji tabla na kojoj detaljno piše o kom području se radi i čemu on služi, te direktor Šumskog gazdinstva „Rasina“ ističe da u Prokopu nema većih oštećenja.

– Stabla breze i bukve nisu nešto podložna patogenim bolestima, jer uglavnom više četinare napadaju te bolesti, nego lišćare. Najčešće postoje fizička oštećenja kada padne velika količina snega pa pukne neka grana… Gubar kada bude gradacija pojede list, ali nema većih oštećenja.

Područje „Okolina manastira Naupare“ stavljeno je pod zaštitom 1994. godine kao Nepokretno kulturno dobro odlukom o proglašenju zaštićene okoline manastira Naupare i stavljanju pod zaštitu predela izuzetnih odlika. Radi postizanja planiranih vidova zaštite Manastira Naupare i njegove zaštićene okoline – predela izuzetnih odlika ovom odlukom utvrđene su dve zone zaštite: I i II zona za koje su propisane mere zabranjenih i dozvoljenih aktivnosti. U obuhvatu PP „Veliki Jastrebac“ osim dosadašnje zaštite obuhvaćen je i ceo šumski kompleks koji pripada Eparhiji Kruševačkoj i uspostavljeni su novi režimi, odnosno režim zaštite II i Režim zaštite III stepena.

Jedan od spomenika prirode jeste i hrast lužnjak u dolini reke Rasine, poznat pod imenom hrast „Rasina“ i predstavlja izuzetan primerak svoje vrste. Nalazi se u blizini Kovid bolnice i procenjuje se da je njegova starost oko 190 godina. Poseduje jako deblo i široku krošnju sa puno zelene mase. Nalazi se u staništu lužnjakovo-jasenovih šuma koje su nekada bile široko rasprostranjene u ovom delu Srbije, te ima veliku botaničku vrednost i značajan je predstavnik dendroflore. Zbog toga je stavljen pod zaštitu kao spomenik prirode botaničkog karaktera III kategorije, površine 5,31 ari.

Zaštićeno je i stablo hrasta lužnjaka u Beloj Vodi koje je vitalno, plodonosno sa razvijenom krošnjom i dobrog zdravstvenog stanja. Obim debla na prsnoj visini je preko pet metara, dok je samo stablo visoko skoro sedamnaest metara. Njegova krošnja pokriva 180m², dok je star oko 330 godina.

Hrast je prvi put zaštićen 1991. godine, a zatim i u postupku revizije 2024. godine. Odlukom koja je objavljena u „Sl. list grada Kruševca“, br. 18/2024. stablo hrasta lužnjaka (Quercus robus L.) u mestu Bela Voda stavljeno je pod zaštitu kao spomenik prirode III kategorije, botaničkog karaktera. Stupanjem na snagu ove Odluke stavljena je van snage Odluka o zaštiti hrasta lužnjaka (Quercus robus L.) 01 broj: 322-2/91 od 30.12.1991. godine.

U okviru okoline manastira Naupare su dve zone zaštite I i II za koje su propisane mere zabranjenih i dozvoljenih aktivnosti

Spomenik prirode „Stablo hrasta lužnjaka u Velikom Šiljegovcu” nalazi se u istoimenom selu i obuhvata zaštićenu površinu prirodnog dobra od 3,97 ara što je proporcionalna površina kruga prečnika krošnje zaštićenog hrasta. Imajući u vidu karakter i vrednost prirodnog dobra, a u skladu sa Zakonom o zaštiti prirode i Uredbom o režimima zaštite za Spomenik prirode „Stabla hrasta lužnjaka u Velikom Šiljegovcu” određuje se režim zaštite III (trećeg) stepena. Zavod za zaštitu prirode Srbije dostavio je 24. aprila 2017. godine Studiju zaštite Spomenika prirode „Stablo hrasta lužnjaka u Velikom Šiljegovcu” Gradskoj upravi grada Kruševca.

Pomenuta stabla hrasta, kako se navodi u službenom listu grada Kruševca, poverena su na upravljanje Javnom komunalnom preduzeću „Kruševac“. Svaki upravljač, u cilju sprovođenja mera zaštite, uređenja i prezentacije spomenika prirode, dužan je da: čuva, unapređuje i promoviše zaštićeno stablo; redovno prati zdravstveno stanje stabla i da na vreme preduzima neophodne mere zaštite; redovno održava zaštićenu površinu Spomenika prirode; sprovodi propisane režime zaštite; donosi plan upravljanja i akt o unutrašnjem redu i čuvarskoj službi; obeleži zaštićeno dobro u skladu sa posebnim pravilnikom o načinu obeležavanja; obezbedi nadzor nad sprovođenjem uslova i mera zaštite prirode; u saradnji sa inspekcijom i organima bezbednosti sprečava sve aktivnosti i delatnosti koje su u suprotnosti sa aktom o zaštiti i predstavljaju faktor ugrožavanja i devastacije; da redovno obaveštava Zavod za zaštitu prirode Srbije o svim nastalim promenama na zaštićenom prirodnom dobru koje mogu uništiti ili oštetiti njegova bitna svojstva; vrši i druge poslove utvrđene zakonom.

Takođe, upravljač je dužan da obezbedi unutrašnji red i čuvanje zaštićenog dobra u skladu sa pravilnikom o unutrašnjem redu i čuvarskoj službi koji donosi uz saglasnost Odseka gradske uprave koji je nadležan za poslove zaštite prirode. Tako se spomenici prirode nalaze pod zaštitom države, a njihovo očuvanje kontroliše republički inspektor za zaštićena područja.

Anketa: Da li ste ikada posetili neki spomenik prirode u vašoj okolini?

Zlatica M. (37):
– Iskreno, ne znam šta se tačno smatra spomenikom prirode, pa ne bih znala ni da kažem da li sam ga posetila. Ako su to neke planine ili parkovi, onda možda i jesam, ali nikada nisam čula da se neko mesto kod nas tako zove.

Vladeta S. (41):
– Nisam nikada obraćao pažnju na to. Čuo sam za zaštićena područja, ali ne znam da li je to isto što i spomenik prirode. Mislim da bi trebalo više da se priča o tim mestima, jer ljudi kao ja pojma nemaju šta sve lepo postoji u našoj okolini.

Ana M. (34):
– Da, bila sam više puta u Lazarevoj pećini kod Kučaja koja je zaštićena kao spomenik prirode. To su mesta neverovatne lepote i velike vrednosti, ali i vrlo osetljivi ekosistemi. Lepo je kada ljudi dolaze da vide prirodu, ali je važno da to rade odgovorno, bez narušavanja prirodne ravnoteže, to nije lokacija gde treba da dođe školska ekskurzija i slično.

Foto: Zavod za zaštitu prirode Srbije: Ivana Jovanović i Nenad Sekulić; privatna arhiva