Pamtenik: Varvarinska bitka

Ustanici su se početkom 1810. godine spremali za rat, ali nisu nameravali da započnu vojne operacije. Karađorđe je posle izvršenih priprema želeo da ustanička vojska ostane u defanzivi, da utvrdi granice zbog Turaka, i sačuva prijateljske odnose sa Rusima

U očekivanju daljeg raspleta sukoba između Rusa i Turaka, ustanici su utvrdili ratni plan za 1810. godinu, i ovog puta računajući na zajedničku akciju sa Rusima.

Ratni plan za 1810. godinu

Prema ratnom planu, nahijske vojske su bile raspoređene duž granica: Šabačka, polovina Beogradske i deo Valjevske nahije sa svojim vojskama pokrivale su granicu na Drini do Sokola; od Sokola do Sjenice zaposele su Valjevska i Užička nahija; od Sjenice do Niša Beogradska, Jagodinska, Kragujevačka, i od Niša i Leskovca do Vidina i Dunava Beogradska, Požarevačka, Rudnička, Kragujevačka, Jagodinska, Kruševačka i Ćuprijska.

Prve pripreme su započete već u januaru 1810. godine. Zbog pokreta turskih jedinica, i mogućeg prodora do Ćuprije, ustanici su u Beogradu spremili vojsku za odlazak prema južnim granicama.

Sukob kod Kruševca januara 1810.

Krajem istog meseca ipak je došlo do prvog sukoa. Turci su kod Kruševca popalili nekoliko sela i opkolili bimbašu Čokića u njegovom šancu kod Kruševca. Opkoljenim ustanicima u pomoć su došli knez Andra iz Kruševca i komandant na tom delu fronta Stevan Jakovljević.

Posle velike borbe, Turci su odbačeni. Koliko su sukobi bili oštri, potvrđuje i podatak da su sva trojica srpskih komandanata bila ranjena. U izvorima je zapisano: „…13.000 Arnauta napadnu iznenadno na Kruševac, zauzmu ga, mnoga sela popale, porobe, i žitelje u robstvo odvedu. Karađorđe od Deligrada pređe Moravu udari na Arnaute razbije ji, i od Kruševca otera, gdi jednog pašu sa 1.100 Turaka zarobi, i sve poseče. A i Srbi izgube 1.500 pešaka i 900 konjanika. No Turci opet navale na Srbe, gdi posle žestokog boja budu tako Arnauti razbijeni da koje kud po šumama razbegnu se. Ostave na bojnom polju 2.000 mrtvih i 11 topova, no i Srba 1.000 mrtvi pade…“

Rusi prelaze Dunav

Rusi su u toku juna prešli Dunav sa ukupno 4.500 vojnika. Rusku jedinicu pod komandom grofa Orurka, koja je prešla Dunav, dočekali su član Sovjeta Pavle Popović i Hajduk Veljko. Trebalo je da je dovedu do Ćuprije ili Deligrada, gde se nalazio Karađorđe. U Temniću, male posade su imali i šančevi kod Jasike i Varvarina (od 50 do 100 vojnika).

Manevar Huršid paše i prodor ka Jasici

Posle osvajanja Banje, ruska vojska produžila je prema Deligradu, gde je stigla 23. avgusta /4. septembra/. Međutim, Huršid- paša je nastojao da ne ponovi grešku iz prethodne 1809. godine, kada je sporo nastupao kroz Srbiju, iako je ustanička vojska bila u velikoj krizi. Ovog puta ostavio je oko 6.000 vojnika kod Deligrada, da bi ga držao pod opsadom, a sa ostalom vojskom od oko 35.000 vojnika zaobišao je položaje na Deligradu, u nameri da pređe na levu obalu Morave, odakle su vodili putevi za Kragujevac preko Levča i Beograd preko Jagodine.

Ovaj turski prodor doveo je do izmene plana odbrane Deligrada. Ruska vojska i oko 4.500 ustanika sa Deligrada krenuli su prema Jasici, koju je branio manji srpski odred. U svom pohodu Turci su brzo osvojili celu Kruševačku nahiju. Razoren je šanac kod Jasike i ubijeno oko 200 srpskih vojnika. Među poginulima bio je i Kosta (Konstantin), sin kapetana jasičkog Đorđa Simića. Popaljeno je oko 40 sela u Kruševačkoj nahiji i u Temniću. Ovaj prodor naterao je veliki broj ljudi iz Kruševačke nahije da izbegne u Jagodinsku nahiju.

Bitka na Jasici

Za sprečavanje prodora Huršid-paše u Jagodinsku nahiju, ruska vojska i oko 4.500 ustanika sa Deligrada krenuli su prema Jasici 24. avgusta /5. septembra/. Sa ostalim ustaničkim jedinicama, koje su se već nalazile u Temniću, ukupno je kod Jasike bilo oko 10.000 vojnika.

Ruska vojska brojala je oko 3.000 ljudi, a činili su je: Ladoški puk, bataljon ulana Volinskog puka, puk Kozaka, dve baterije donske artiljerije i 300 srpskih dobrovoljaca iz Vlaške. Oko 600 mobilisanih vojnika iz Beograda poslato je u Deligrad da zameni vojsku koja je otišla ka Varvarinu.

Kod Jasičke crkve u jednom manjem zatvorenom šancu bili su zajedno Srbi i Rusi, sa svojim komandantima Karađorđem i Orurkom. Na brdu oko šanca takođe su se nalazili izmešani srpski i ruski vojnici. U potoku Odžincu nalazila se sakrivena ruska konjica. Imala je i tri topa. U šancu na brdu Jagodnjak nalazili su se Srbi. Prethodnica je bila sačinjena od srpskih jedinica, pod komandom ustaničkih starešina i eskadrona srpskih kozaka.

Turska vojska, u jačini od oko 15.000 vojnika, u napad je pošla iz pravca Kruševca, u širini od Garskog brda do Jagodnjaka. Prvi napad izvršen je 26. avgusta /7. septembra/ na isturenu prethodnicu. Dva puta su Turci odbijani, ali posle dolaska pojačanja, uspeli su da potisnu branioce, koji su se povukli prema desnom krilu, preko Erskih livada, što je uslovilo povlačenje vojske i sa Jagodnjaka.

Smatrajući da je već ostvarila uspeh, turska vojska je prešla Moravu i napala na glavninu zajedničkih snaga u šancu kod Jasičke crkve, pod komandom Karađorđa. Srpska vojska je imala dva topa, a od ruskih jedinica tu se nalazio eskadron Volinskog puka sa jednim topom Donske poljske artiljerije.

Grof Orurk je pregrupisao zajedničke snage. Desno krilo stavio je pod komandu majora Vojvodskog iz Volinskog puka, a levo potpukovnika Savojina iz Ladoškog puka. U napad je turska pešadija krenula raspoređena u strelce, potpomognuta konjicom. Napad je izvršen na desno krilo. Opkolili su ga i zasuli puščanom vatrom. Ali, zahvaćene jakom puščanom i topovskom vatrom ostalih jedinica, i istovremeno napadnute konjicom, turske jedinice su ubrzo počele da se povlače preko Morave.

Udružene snage gonile su neprijatelja do Morave, ne želeći da zbog prelaska reke, uskih puteva i šume, prenesu borbe na drugu obalu. Deo turske vojske, u toku bitke, izvršio je prodor uz Moravu do Hrčinih livada. Popalili su i opljačkali Kukljin i Belu Vodu, a oko 200 ljudi poveli kao roblje. Pri povratku, ovu tursku vojsku napalo je oko sto Srba pod vođstvom Ilije Strelje iz Jasike. U ovom okršaju poginuo je sestrić grofa Orurka i još jedan ruski vojnik. Sahranjeni su na Jasičkom groblju.

U borbama kod Jasike poginulo je, prema procenama, oko 700 turskih vojnika. Kod Srba ubijen je kapetan Simeon Nikonić i osam ustanika. Ranjeno je deset ustanika, a među njima i Hajduk Veljko, Dimitrije Parezan, Mijajlo Turković i Hrista Izmalković. U boju su se naročito istakli Hajduk Veljko i sveštenik Anastasije, koji je prenosio naredbe grofa Orurka srpskoj vojsci.

Varvarinska bitka

Budući da položaji kod Jasike nisu mogli da omoguće puno dejstvo artiljerije i konjice, nakon ove bitke grof Orurk je tražio od Karađorđa da predloži drugi položaj za odbranu leve obale Morave.

Udružena srpsko-ruska vojska napustila je položaje kod Jasike i u Varvarinskom polju organizovala novu odbranu. Novi položaji su odgovarali strategiji udružene vojske, jer su sprečavali opkoljavanje, a širina polja je omogućavala bolje dejstvo artiljerije i konjice.

Na Varvarinskom polju postojali su šančevi još iz 1807. godine, kada su napravljeni po Karađorđevom naređenju. Pojedini šančevi su napravljeni po dolasku srpsko-ruske vojske. Po naređenju grofa Orurka tada je napravljen jedan od šančeva, uz samu obalu Morave, u koji je moglo da stane oko 1.000 ljudi sa 8 topova, a ostali su verovatno samo proširivani i prilagođavani za prihvat vojske. Položaj kod Varvarina bio je vrlo važan za odbranu centralne Srbije, po nekima iste važnosti kao i Deligrad za istočnu Srbiju.

Oko 30.000 Turaka na čelu sa Huršid pašom naišlo je iz pravca Kruševca i Jasike. Srbi su zaposeli sva utvrđenja.

Imali su 4-6 topova. Ruski vojnici su zauzeli položaje u jaruzi Konjuar, na više od jednog kilometra severo-zapadno od utvrđenja. Ispred položaja bili su istureni Ladoški puk i deo srpske pešadije, a na krilima konjica. Ispred ovih jedinica nalazila se prethodnica sa strelcima. Ostala pešadija je bila smeštena u dva rova sa topovima, a između rovova nalazila se ruska konjica. U ruskim rovovima bilo je i Srba.

Glavnu komandu nad udruženom vojskom, od dolaska sa Jasike, imao je grof Orurk. Zbog brojnosti Turaka, Karađorđe je, na molbu ruskog komandanta, otišao u okolne nahije, Levač i Temnić, da prikuplja još vojnika.
U neravnopravnoj borbi Turcima se na Varvarinskom polju suprotstavilo oko 9.000 Srba i 3.000 Rusa. Prema Dnevniku grofa Orurka, bitka je vođena 6. i 10. septembra (po starom kalendaru) 1810. godine.

Posle prvog dana borbe Turci su morali da se povuku i tada su činili velike odmazde i pljačke po okolnim selima.

Drugog dana borbe, srpsko – ruska vojska je odnela pobedu, zahvaljujući veštini i umeću, hrabrosti i smelosti grofa Orurka u strateški i taktički osmišljenom vođenju borbe.

Od istaknutih srpskih starešina u boju su učestvovali: Hajduk Veljko, Stanoje Glavaš, Milan Obrenović, Mladen Milovanović, Jovan Kursula… Od lokalnih komandanata, na položajima oko Varvarina, nalazili su se: knez Jevta iz Obreža i njegovi barjaktari Mileta Radojković i Stevan Kara iz Varvarina, Stevan Jakovljević, Milosav Zdravković-Resavac, barjaktar Kutula sa paraćinskom konjicom i sa resavskom pešadijom, kapetan Stanko Ćosić iz Stenjevca i Rajko Obradović Orvatski iz Svilajnca.

U boju je poginulo oko 1.000 Turaka. Poginulo je 14, a ranjeno 60 ruskih vojnika. Srbi su imali 15 poginulih i 49 ranjenih ljudi. Od ustanika su se istakli, pre svih, Hajduk Veljko, koji je, iako ranjen kod Jasike, učestvovao i u borbama kod Varvarina, gde je ponovo zadobio rane. Osim njega, istakli su se Jovan Kursula, Mladen Milovanović, sekretar Sovjeta Mihajlo Filipović – Grujović, kao i Petar Nikolaevič Nikič, komandant srpskog kozačkog puka.

Posle pobede, srpska vojska je kod Varvarina organizovana u manje vojne jedinice, koje su poslate na druge frontove. Najviše vojske poslato je prema Drini. Karađorđe se nalazio sa pomoćnim trupama na Drini. Početkom oktobra krenuo je iz Topole prema Jagodini i Kruševcu na poziv ađutanta generala Zasa, koji se nalazio kod Varvarina sa pismima glavnokomandujućeg Bagrationa.

Na mestu gde se odigrala bitka, na Varvarinskom polju, zahvalni

Temnićani su na proslavi stogodišnjice bitke podigli monumentalni spomenik grofu Orurku. Spomenik je osvećen na svečanosti, 10. septembra 1910. godine, u prisustvu Njegovog Veličanstva kralja Petra I Karađorđevića i ruske delegacije.

Ognjen Milićević

Na današnji dan: Pre 137 godina ustanovljen mitski „Orden kneza Lazara“