Pamtenik: Mlatišumino oslobađanje Kruševca 1737.

Najznačajniji i najstariji pisani istorijski trag za Kruševac vezan za ovaj datum vodi nas u prvu polovinu 18. veka: 20. jula 1737. godine, Kruševac je oslobođen od turske vlasti kada je u njega sa svojom srpskom milicijom ušao čuveni oberkapetan Staniša Marković Mlatišuma

Ovaj istorijski događaj odigrao se u sklopu Austro-turskog rata (1737–1739), a zabeležen je u dokumentima i kasnijim istoriografskim radovima (poput radova istoričara Mita Kostića i Radovana Veselinovića) koji se čuvaju u istorijskim arhivima. Iako je ovo oslobođenje trajalo kratko — svega nekoliko meseci, do pada Niša u oktobru iste godine — ono je ostalo upisano kao jedan od retkih trenutaka kada je crkva Lazarica nakratko očišćena i vraćena hrišćanskom bogosluženju pre ponovnog turskog zauzimanja.

Oslobođenje se odigralo u prva dva meseca Austro-turskog rata (1737–1739), kada su austrijske trupe, snažno podržane jedinicama Srpske milicije, prodrle duboko na teritoriju današnje centralne i južne Srbije.

Evo svih ključnih detalja, hronologije i sačuvanih pisanih tragova o ovom događaju:

* Ko je bio vođa i šta je bila Srpska milicija?

Glavnu ulogu u oslobađanju Kruševca (tada u turskim izvorima poznatog kao Aladža Hisar ili Šareni grad) imao je oberkapetan Staniša Marković Mlatišuma. Mlatišuma je bio harizmatični srpski vojskovođa i austrijski oficir, oborkapetan Kragujevca. Predvodio je Srpsku narodnu miliciju — regularne vojne odrede sastavljene od domaćih Srba koji su obučavani i naoružavani pod habzburškim patronatom. Pored strateških austrijskih interesa, motiv srpskih boraca bio je jasan: potpuno uništenje turske vlasti i oslobođenje stare prestonice kneza Lazara.

* Tok operacije i uloga pukovnika Lentulusa

U julu 1737. godine, austrijska vojska i srpski ustanici otpočeli su brzu i silovitu ofanzivu na jugu. Austrijski generalni štab poslao je odred pod komandom pukovnika Lentulusa prema Kruševcu, dok je Mlatišuma sa svojom milicijom nastupao na istom pravcu, koordinirajući napade.

Kada su srpsko-austrijske snage 20. jula ušle u Kruševac, turski garnizon se delom povukao bez velike odsudne borbe, svestan da su austrijske glavne snage već opkolile Niš. Iz ovog događaja ostao je zabeležen zanimljiv detalj u vojnim izveštajima. Mlatišumini vojnici su prilikom zauzimanja grada zaplenili ogromnu količinu stoke od lokalnih turskih veleposednika. Pukovnik Lentulus je tada naredio da se jedan deo te stoke odmah vrati lokalnom hrišćanskom stanovništvu radi prehrane, drugi deo je poslat vrhovnom komandantu grofu Sekendorfu, a treći je zadržan za potrebe same vojske.

* Sudbina crkve Lazarice

Najvažniji kulturni i duhovni momenat ovog oslobođenja vezan je za dvorsku crkvu kneza Lazara — Lazaricu. Tokom vekova turske vlasti, Turci su Lazaricu pretvorili u barutni magacin i konjušnicu. Odmah po ulasku Mlatišume i oslobađanja Kruševca, crkva je očišćena od baruta, smeća i konjske opreme. U njoj je posle više od veka tišine kratko služeno pravoslavno bogosluženje za vojnike i preostali narod. Nažalost, zbog ratnih okolnosti i kratkog boravka, nije bilo vremena za bilo kakvu detaljniju građevinsku obnovu svetinje.

O ovom kratkom oslobođenju Kruševca svedoči nekoliko istorijskih izvora i dokumenata, koje vam navodimo:

Austrijski ratni arhivi (Kriegsarchiv) u Beču: Sačuvani su zvanični vojni izveštaji pukovnika Lentulusa i grofa Sekendorfa iz jula i avgusta 1737. godine koji detaljno opisuju kretanje trupa, zaplenu imovine u Kruševcu i saradnju sa srpskim kapetanima.

Monografija Mite Kostića: Istoričar Mita Kostić je u svom kapitalnom radu „Staniša Marković-Mlatišuma, oberkapetan kragujevački“ (objavljenom u Glasniku Skopskog naučnog društva 1938. godine) detaljno preveo i analizirao sudske i vojne spise koji prate Mlatišumin ratni put kroz Kruševac.

Zapisi Vuka Karadžića: Vuk je u svojim istorijskim spisima ostavio važne beleške o Mlatišumi i njegovom ratovanju sa Turcima duž Morave.

* Brzi slom i povlačenje

Sloboda je bila kratkog daha. Već u oktobru 1737. godine, Turci su izvršili snažan kontraudar i ponovo zauzeli Niš. Pad Niša (16. oktobar 1737) zapečatio je i sudbinu Kruševca. Kako ne bi ostali odsečeni, pukovnik Lentulus i oborkapetan Mlatišuma sa svojom milicijom bili su prinuđeni da se 18. oktobra povuku iz Kruševca prema severu. Sa njima je krenuo i veliki talas izbeglog srpskog naroda koji se plašio turske odmazde.

I.St.R.

Pamtenik: Kruševački glumački legat Bate Miladinovića