Na današnji dan: Bitka na Zapadnoj Moravi ’44.

Bitka na Zapadnoj Moravi (Bitka na Parcanskoj kosi) — vođena je od 18. do 22. septembra 1944. godine i predstavlja jedan od poslednjih velikih okršaja između četnika i partizana u Drugom svetskom ratu

U pokušaju da pređe reku i prodre u Šumadiju četnike napada Druga proleterska divizija. Imala je verovatno oko 2.500 boraca, jer su na okupiranoj teritoriji borci NOV-a uspeli da sprovedu samo delimičnu mobilizaciju. Šumadiju je branila Rasinsko-toplička grupa korpusa potpukovnika Dragutina Keserovića. Pod Keserovićevom komandom i dalje se nalazio Drugi kosovski korpus kapetana Žike Markovića. Posle prva dva dana bitke, stigli su i delovi Varvarinskog korpusa, kao i slabije nedićevske posade iz okoline. Za to vreme nemačka posada nije napuštala Kruševac.

Kruševački istoričar Adam Stošić, koji je Bitku na Zapadnoj Moravi, skrivanu pola veka, prvi opisao, beleži:

Prema strategiji četničkih komandi, trebalo je zadržati po svaku cenu prodor partizanskih jedinica preko Morave. Zato su pored reke iskopani rovovi od Bogdanja do Bošnjana i ovde se danonoćno stražarilo da bi se onemogućio prelaz protivnika.

Posle 5. septembra dolazilo je do gotovo svakodnevnih okršaja južno i jugozapadno od Trstenika i Kruševca. Bila je to uvertira za odlučujuću bitku, u koju partizani polaze 18. septembra. Preko Zapadne Morave oni kreću na dva sektora: Stopanja — Selište (iznad Kruševca) i Makrešane — Bošnjane — Vratare — Padež (ispod Kruševca), isturajući napred Četvrte crnogorsku brigadu. Tri od četiri bataljona ove brigade uspeli su da pređu reku do četiri časa popodne 19. septembra, posle „oštre borbe sa četnicima”, kako piše u zborniku „Oslobođenje Kruševca 1944”.

U noći između 19. i 20. septembra reku prelaze i jedinice koje su nastupale na sektoru Makrešane — Padež. Tokom 20. septembra vodile su se krvave borbe na levoj obali Zapadne Morave, ali odlučujući okršaji odigravaju se sutradan, 21. septembra, kada četnici kreću u protivofanzivu. Navodeći svedočenje seljaka iz Bele Vode da su se partizani prilikom bekstva davili u Zapadnoj Moravi, Stošić zaključuje:

Partizanske jedinice doživele su najveći poraz u kruševačkom kraju u toku rata.

Posle pobede u bici na Zapadnoj Moravi, Rasinsko-toplička grupa korpusa je nastavila da potiskuje Drugu diviziju u pravcu Kopaonika i Jastrepca. Pošto su potukli partizane na desnom krilu, četnici su u noći između 24. i 25. septembra oslobodili Aleksandrovac i Brus. U toku 25. septembra borci Narodno-oslobodilačke vojske Jugoslavije su se povlačili i na levom krilu, odstupivši preko Rasine, na padine Jastrepca.

Partizani su preduzeli protivnapad tokom 29. i 30. septembra. Njihove jedinice ponovo su zauzele Brus i Aleksandrovac, ali nisu uspele da potisnu četnike do Zapadne Morave. Nova linija fronta uspostavljena je petnaestak kilometara od ove reke prema Aleksandrovcu. Na levom krilu, četnici su 10. oktobra ponovo odbacili partizane preko Rasine, prema Jastrepcu, ali narednog dana ovi su povratili deo teritorije. Uspostavljena je linija fronta na liniji Ljubinci — Trnavci — Gornji Stepoš — Donji Stepoš. Na tim položajima, i jedne i druge će zateći odlučujući događaji 14. oktobra.

Partizani su uspeli da se probiju preko Morave čak oko 20 kilometara, a onda su odbačeni oko 50 kilometara, do nadomak Blaca.

Pobeda četnika usled koje su partizani naterani u povlačenje, dovela je do toga da se o ovoj bici ćuti duži vremenski period. Zahvaljujući istoričaru Adamu Stošiću, bitka je prvi put iscrpnije opisana. Na platou između Parcana i Kamenara, na Parcanskoj kosi, postoji spomen obeležje palim borcima u ovoj bici.

Na strani četnika bilo je šest poginulih i oko 14 ranjenih, a na strani partizana oko 120 poginulih i 60 zarobljenih.

O. Milićević
Foto: Wix.com

Pamtenik: Ko je bila Živka Mićić?