Kulturno blago Kruševca: Spomenik kosovskim junacima

Spomenik kosovskim junacima predstavlja simbol Kruševca i najmonumentalnije delo nacionalne skulpture s početka 20. veka. Rad je znamenitog srpskog vajara Đorđa Jovanovića. Otkriven je na Vidovdan 1904. godine, u okviru proslave stogodišnjice Prvog srpskog ustanka, u prisustvu kralja Petra I Karađorđvića, državnog vrha, crkvenih velikodostojnika i naroda. Na Svetskoj izložbi u Parizu, gde su skulpturalni elementi spomenika nastali, i izlagani, Jovanović je, 1900. godine, nagrađen Zlatnom medaljom prvog reda. Vajar Đorđe Jovanović uneo je u njegovu razgranatu kompoziciju simboliku tragedije i dušu srpskog naroda

Piše: Ognjen Milićević

Kamen temeljac je postavio, povodom proslave 500-godišnjice Kosovske bitke 1889. kralj Aleksandar Obrenović sa ministrima Čedomiljom Mijatovićem i M. Valtrovićem. U temelj je postavljen na pergamentu ispisan ovaj natpis:

„Vo imja Otca i Sina i Svjatogo Duha, Amin!
Ovde u Kruševcu, negdašnjoj prestonici Cara Lazara
Na Vidovdan petnaestog juna godine od rođenja
Hrista Spasitelja tisuću osam stotina osamdeset devete.
Na dan, kad se navršuje pet stotina godina od propasti srpskog carstva na Kosovu.
Po milosti Božijoj i volji narodnoj
kralj Srbije Aleksandar Prvi
U prisustvu svoje vlade, arhijereja, predstavnika državnih vlasti, naroda, sveštenstva i vojske.
Položi temelj ovome spomeniku narodne zahvalnosti
CARU LAZARU
i njegovim slavnim junacima izginulim na Kosovu na Vidovdan 15. juna 1389, hrabro braneći Otadžbinu, veru i slobodu srpskog naroda.
„Da se priča i pripovijeda,
Dok je ljudi i dok je Kosova!“
Kralj Srbije Aleksandar Prvi
Kraljevski namesnici: Jovan Ristić, K. S. Protić i J. Belimarković
Arhijepiskop beogradski i mitropolit srpski Mihail, predsednik ministarskog saveta, ministar inostranih dela S. Grujić

Uz ovaj zapis spustiše nekoliko komada zlatnog i srebrnog novca, knjigu kosovskih pesama i komad kosovske spomenice. Pukovnik Jovan Dragašević tom prilikom je sa puno patriotskog žara govorio vrlo lepu besedu. Pomen knezu Lazaru i kosovskim junacima palim za veru i otačastvo, kao i liturgiju služio je mitropolita srpskog G. Mihaila Jovanovića sa vladikom niškim i žičkim Nićiforom Dučićem i brojnim sveštenstvom.

Na raspisanom konkursu (žiri su sačinjavali: arheoloh Mihajlo Valtrović, slikar Đorđe Krstić, arhitekta Jovan Ilkić i nekoliko činovnika) prihvaćen je projekat vajara Đorđa Jovanovića.

Spomenik je u obliku mermerne piramide, visine 6 metara. Izvedena u neoklasicističkom stilu, u duhu francuskog akademizma, Spomenik kosovskim junacima predstavlja jedno od najuspelijih ostvarenja u memorijalnoj kulturi ranijeg perioda. Piramidalno rešena kompozicija sa dominantnom kompozicijom Boška Jugovića i vile na vrhu i figurama narodnog pesnika – guslara i devojke – personifikacije Srbije, u podnožju sa severne, odnosno, južne strane spomenika, inspirisana kosovskim epom, iskazuje osnovnu zamisao autora o vekovnoj borbi srpskog naroda za nacionalnu slobodu, kontinuitet srpske države i istrajnost.

Na istočnoj i zapadnoj strani, u dva reljefa prikazani su epsko pričešće srpske vojske pred Kosovsku bitku i pogibija sultana Murata. Na severnoj strani spomenika je grb države Nemanjića i 1389 – godina odigravanja bitke na Kosovu; na zapadnoj – grb cara Dušana i godina otkrivanja spomenika – 1904; na istočnoj – grb kneza Lazara i posveta „Srpstvo kosovskim junacima„, sa lovorovim vencem i palmovom grančicom u podnožju, dok je, na južnoj strani, grb Kraljevine Srbije iz 1888. i godina proglašenja Srbije kraljevinom – 1882. Motivi na ogradi od livenog gvožđa oko spomenika predstavljaju stilizovane kosovske božure. Lovorov venac i palmova grančica pri dnu simbolizuju nagradu za hrabrost i želju za mirnim životom naroda.

Najznačajnija je kompozicija na vrhu. Boško Jugović, barjaktar srpske vojske, koji je u ime čitavog jednog žrtvovanog pokolenja, izrekao rodoljubivu zakletvu „Ne bi’ ti se, sejo, povratio da mi care pokloni Kruševac“, bori se ranjen, sa slomljenim mačem, ali ne ispušta zastavu. U dramatičnim poslednjim trenucima, doleće Vila i prihvata barjak, simbolizujući nastavak borbe, a njemu stavlja lovorov venac na glavu. Kompozicija sa Boškom i Vilom je bitka i posrnuće, herojstvo i smrt za otadžbinu. Vila kao misao i svest o stradanju i pravednosti žrtve sa lovorovim vencem kao oreolom nad junakovom glavom.

Figura guslara, na severnoj strani spomenika predstavlja simbol trajnosti nacije kroz „pesmu koja nas je održala“, kojom je očuvano ime i poreklo, sećanje i misaonost, bunt i ustanak, lepota i ushićenje, budućnost i vaskrsenje.

a Devojka na južnoj strani, simbolizuje slobodnu Srbiju, koja, ispruženom rukom prema jugu, poziva na oslobođenje porobljene braće na Kosovu i Metohiji, obećavajući venac slave pregaocima.

Reljef na istočnoj strani slika epsko pričešće kneževe vojske, a na zapadnoj je scena ubistva turskog cara Murata.

Trg kosovskih junaka je povodom 600 godina od osnivanja grada 1971. godine renoviran, a današnji izgled je dobio 2021. godine povodom 650 godina od osnivanja grada.

U čast proslave 600 godina od Kosovske bitke, 1989 godine, na spomeniku je pozlaćen venac koji vila spušta na glavu Bošku Jugoviću, očišćeni su delovi u bronzi i kamenu, sanirana manja oštećenja spomenika i ograde i izvršena hemijska zaštita.

Spomenik je oštećen 2000. godine za vreme protesta protiv izborne krađe koji su bili svakodnevni do 5. oktobra.

Demonstranti su odvalili gudalo iz ruku Filipa Višnjića. Novo gudalo je izliveno i vraćeno u ruke pesnika nakon nekoliko godina.

Foto: Rizinger

Kulturno blago Kruševca: Zgrada Opštine