Kulturno blago Kruševca: Arheološki park „Lazarev grad“

– Kruševac je jedan od najopevanijih gradova u srpskoj epskoj poeziji –

Čvrsto se oslanja na temelje svoje slavne prošlosti i svrstava se u gradove izuzetno bogatog kulturno – istorijskog nasleđa. Istorijska dešavanja su Kruševac učinila jednim od najznačajnijih srpskih gradova. Sagradio ga je knez Lazar kao svoj prestoni grad od rečnog kamena krušca čiji su ostaci zajedno sa crkvom Lazaricom u svom središtu, zauvek ostali symbol Kruševca. Veliki broj starih manastira i dve srednjovekovne tvrđave okružuju Kruševac čineći ga zanimljivim za turiste

Piše: Ognjen Milićević

Dugo su knez Lazar i kneginja Milica istraživali gde će izgraditi novu prestonicu. Prema narodnom predanju, zanoćili su jedne noći na brežuljku iznad Zapadne Morave. Te noći se kneginji Milici u snu javio Stefan Nemanja i rekao joj da novu prestonicu izgrade baš tu gde su zaspali. Tako je i bilo.

Istorija kaže da je knez Lazar, svestan da je njegova država ugrožena od Turaka, odlučio da nakon Maričke bitke napravi prestonicu želeći da je pomeri s puta Turcima, što dalje od glavnih pravaca njihovog nadiranja. Ipak, Turci su u nekoliko navrata osvajali grad i nazivali ga Aldža Hisar -Šareni grad.

Kao grad, Kruševac se prvi put pominje početkom 1387. godine, u povelji kojom knez Lazar potvrđuje ranije trgovačke privilegije Dubrovčanima („U slavnom gradu gospodstva mi Kruševcu…”).

Značajna saznanja o izgledu srednjovekovnog Kruševca i potpuniju sliku o životu koji se u njemu odvijao pružila su obimna arheološka istraživanja kompleksa, obavljena od 1961. do 1971. godine.

Lazarev grad

Utvrđenje koje se pruža u pravcu jugozapad – severoistok, obuhvata prirodnu zaravan sa najvišom kotom 161,33 m. Građen po modelu i na iskustvima srpske odbrambene arhitekture prethodnog perioda, kompleks je najverovatnije podignut u dve faze: „mali grad“ (glavna kula, rampa, rov i jedna manja kula) i palata sa pratećim objektima u jugozapadnom delu, zidani su istovremeno i nešto ranije u odnosu na ostale profane građevine, utvrde „velikog grada“ i crkvu Lazaricu. Pored ostataka više kula u bedemima utvrđenja, među mnogobrojnim objektima „velikog grada“ značajem i veličinom izdvajaju se pridvorna crkva, palata i konjušnica.

Kao jedan od malobrojnih gradskih centara i važno političko, privredno i ekonomsko središte Moravske Srbije, Kruševac je pružio dragocen doprinos razvoju kulture i umetnosti ovog doba.

Izuzetna dostignuća u oblasti crkvenog graditeljstva i monumentalnog slikarstva ovu epohu čine najoriginalnijom u čitavoj srpskoj srednjovekovnoj umetnosti, predstavljajući istovremeno, posebno po svojevrsnom graditeljskom zamahu, i jedini vitalni stvaralački ogranak vizantijske arhitekture poznog srednjeg veka.

Od XIV veka, u Srbiji se počinju graditi gradske celine sa jasno definisanim urbanim konceptom. Takav tip grada predstavlja i srednjovekovni Kruševac koji će, primenjenim odbrambenim rešenjem i načinom na koji su objedinjene vojna i civilna funkcija, postati obrazac za kasniju izgradnju utvrđenih gradova u Moravskoj Srbiji.

Od ostalih objekata na prostoru „malog grada“, izuzev kule manjih dimenzija (očuvana u visini od oko 0,50 m), na zapadnoj strani, otkriveni su ostaci cisterne za vodu, na najsevernijoj i istovremeno najnižoj koti u odnosu na čitav kompleks. Kao deo odbrambenog sistema, rampa je zahvatala prostor između zidova kule i bedema prema severu i istoku, s jedne, i potpornog zida rova sa druge strane.

Najznačajniju novinu u sistemu građenja srednjovekovnog Kruševca predstavljaju profani objekti raspoređeni unutar slobodnog prostora u okviru gradskih zidina, poput skupine građevina civilnog karaktera u jugozapadnom delu kompleksa. Među njima dominira stambeni objekat kvadratne osnove, dimenzija 17,70 x 19,50 m, zidova mestimično očuvanih u visini od 0,60 m. Po svemu sudeći u pitanju je kneževa palata, ozidana oblutkom, sa dominantnim otvorenim tremom i četiri prostorije.

Od ostalih građevina u ovom delu utvrđenja, veličinom se izdvaja konjušnica, približno kvadratne osnove, zidana lomljenim kamenom, unutrašnjih dimenzija 12×13 m i sa kotom nižom za 2,20 m od nivoa ostalog terena, na čijem je ulazu, sa severoistočne strane, bila postavljena široka rampa. Jedan od najznačajnijih nalaza sa ovog objekta – liveni bronzani medaljon, ažuriran i ukrašen pozlatom, sa heraldičkom predstavom lava u grmlju i prepletom stilizovanih krinova, pripada ukrasnim delovima konjske opreme (stalna postavka Narodnog muzeja Kruševac).

Sudeći prema rezultatima dosadašnjih istraživanja, a imajući u vidu izmenjenu prostornu i funkcionalnu organizaciju kruševačkog grada, moguće je pretpostaviti da su nasuprot stambene celine na jugozapadnoj strani, u severozapadnom delu kompleksa bile smeštene zanatske radionice, poput kovačnice, delimično ukopanog objekta manjih dimenzija (3 x 3,5 m), ozidanog lomljenim kamenom.

Lazarev grad proglašen je za spomenik kulture od velikog značaja.

Spomenik Knezu Lazaru

Spomenik osnivaču Kruševca, knezu Lazaru, nalazi se u istočnom delu arheološkog parka „Lazarev grad“. Otkriven je 27. juna 1971. godine, povodom proslave šest vekova Kruševca.

Autor Nebojša Mitrić, vajar iz Beograda, za predstavu figure Lazara, bio je inspirisan uobičajenim položajem srpskih srednjovekovnih vladara na svom kovanom novcu – sedeći stav sa mačem preko krila.

Lik kneza Lazara urađen je prema ktitorskoj fresci u manastiru Ravanica. Graditeljske osobine kneza Lazara prikazane su konturama srednjovekovnog grada na levom ramenu figure, kao i obrisima Lazarice pod pazuhom desne ruke koji se lako uočavaju. Ornamenti na haljini preuzeti su sa Lazareve haljine čija se kopija čuva u Narodnom muzeju Kruševac.

Narodni muzej Kruševac

U okviru arheološkog parka Lazarev grad, smešten je Narodni muzej Kruševac. Osnovan je 19. decembra 1951. godine. Izrastao je u značajnu ustanovu kulture kako u samom Kruševcu tako i na prostoru grada Kruševca, Rasinskog okruga i Republike Srbije.

U muzeju se čuvaju vredne zbirke u kojima je hronološki raspoređen materijal počev od praistorije, sa akcentom na srednji vek – doba kneza Lazara i despota Stefana. Pažnju posetilaca najviše privlači kopija Lazareve haljine kao i originalna maketa Meštrovićevog Vidovdanskog hrama koji je trebalo da bude podignut na mestu Kosovske bitke.

Od eksponata, pažnju posetilaca najviše privlači kopija Lazareve haljine kao i originalna maketa Meštrovićevog Vidovdanskog hrama koji je trebalo da bude podignut na mestu Kosovske bitke.

Crkva Lazarica

Crkvu Lazaricu s pravom nazivaju biserom moravske arhitekture. Sazidana je 1375. ili 1376. godine u slavu prvorođenog sina kneza Lazara despota Stefana. Posvećena je arhiđakonu Stefanu, zaštitniku dinastije Nemanjića.

Osnova crkve je trikonhalnog oblika, sažete varijante upisanog krsta. Primena trikonhalnog plana u moravskoj arhitekturi posledica je uticaja ideja atoskog monaštva na graditeljstvo Lazareve Srbije koja se, u crkveno-političkom i kulturnom smislu, značajno oslanjala na Svetu Goru. Osobenost arhitekture Lazarice predstavlja kompaktnost građe osnovne mase, pravilan ritam i ujednačenost kompozicije celine prema delovima i, kako u prostornom tako i u likovnom smislu, ostvarena ravnoteža kupole u odnosu na ukupan arhitektonski sklop građevine.

U periodu od 1904. do 1908. godine trajali su obimni radovi na restauraciji i konzervaciji crkve. Tada joj je uglavnom vraćen prvobitan izgled, narušen intervencijama na arhitekturi u nekoliko navrata tokom XVIII i XIX veka, zahvaljujući Petru J. Popoviću, arhitekti Ministarstva građevina, čiji rad predstavlja pionirski poduhvat ove vrste u Srbiji. Tokom 1908. godine, prema projektu P. Popovića, sagrađene su crkvena kuća i zvonara, a znatno kasnije, 1938. godine i monumentalna ograda u porti (kasnije premeštena na Kruševačko groblje) sa kapijom postavljenom jugozapadno od crkve. Novi parohijski dom, na mestu gde se nalazila stara crkvena kuća, građen je u periodu od 1997. do 2000. godine, kada je i osvećen. U vreme kada je Karađorđe 1812. godine crkvi poklonio zvono, sačuvano do danas, Lazarica je već bila posvećena Rođenju Presvete Bogorodice. Istu slavu slavi i danas.

Kao izuzetno ostvarenje srpske srednjovekovne arhitekture i nacionalne graditeljske baštine, crkva Lazarica je proglašena spomenikom kulture od izuzetnog značaja.

Donžon kula

Glavna gradska kula („Donžon“), danas očuvana u visini od oko 18 m (objekat je bio visok preko 20m), zidana je oblutkom i lomljenim kamenom, sa tesanicima od peščara kao ojačanjima u uglovima. Na osnovu vidljivih ležišta međuspratnih konstrukcija na istočnoj strani, gde se nalazio i glavni ulaz, može se zaključiti da je, pored prizemlja, imala četiri sprata. Približno spoljni oblik linije glavne kule i bedema koji od nje polaze u pravcu severa i istoka, prati odbrambeni suvi rov dubine 4,5 m i maksimalne širine 9 m, neobrađenog dna, sa stranicama ojačanim potpornim zidovima.

Građevina je imala odbrambenu ulogu, posebno kao poslednji otpor neprijatelju koji je već prodro unutar zidina grada.

Galerija Milića od Mačve

U neposrednoj blizini arheološkog parka, sa pogledom na crkvu Lazaricu, po želji ovog akademskog slikara, smeštena je Galerija Milića od Mačve koji je gradu poklonio 120 slika sa predstavama iz srpske istorije, počev od Nemanjića, pa do savremenog doba, sa naročitim osvrtom na sudbonosni Kosovski boj i srednjovekovni Kruševac.

Foto: Turistička organizacija grada Kruševca

Kulturno blago Kruševca: Spomen – park Slobodište