Hram Preobraženja Gospodnjeg u Brusu

– Duhovni centar Brusa –

Na severnim padinama Žiljačkog brda, tamo gde se Graševačka reka uliva u Rasinu, nalazi se hram Preobraženja Gospodnjeg. Svetinja je podignuta po naredbi kneza Miloša Obrenovića 1836. Godine na mestu stare crkvine „Kod drena“. Osvećena je 13. Septembra iste godine. Uz crkvu je naknadno dozidan zvonik. Hram je bio delimično oslikan između dva svetska rata. Najpre je 1931. i 1934. godine na živopisu radio Krsta Dičić, a 1935. Rus Nikolaj Mihajličenko „Nikola moler“, koji je oslikao i obližnju crkvu Svetog Romana u selu Ribari. Slike Nikole Molera sačuvane su i u hramu Vaznesenja Gospodnjeg u Kožetinu i crkvama u selima Žarevo i Vlakojvci. Oko 1837. godine osnovano je i naselje Brus kao vojno – pogranično uporište za odbranu od Turaka. Crkva Svetog Preobraženja u Brusu zauzima centralno mesto u gradu i predstavlja žilu kucavicu ukupnog varoškog života

Istorijska istraživanja kopaoničkog područja kome pripada i teritorija opštine Brus vode nas u predilirsko i ilirsko doba, i upućuju na rimske i kasnije slovenske naseobine. I danas se na području opštine Brus mogu naći ostaci i tragovi starih rudarskih iskopina iz rimskog i srednjevekovnog doba, kao što su Zaplanina, Vojetin, Đerekare, Brzeće Livađe (Livada). Sa proizvodnjom plemenitih metala srebra, zlata, olova i bakra počinje kovanje novca i razvoj trgovine i prvih gradskih naselja.

Ove krajeve beleže i srednjovekovni izvori u poveljama Stefana Nemanje i njegovih naslednika. Poveljom o župi „Rasini” iz 1196. godine, Stefan Nemanja „daruje mesta, poljane i vinograde“ manastiru Studenici.

Bogata rudarska prošlost Kopaonika vezuje se za period srednjovekovne Srbije i vladavinu dinastije Nemanjića. O tome svedoče mnogi potkopi, gomile šljake, rudarski alat. Procvat doživljava u 14. i 15. veku kada se razvija trgovina sa Dubrovačkom Republikom, Vizantijom i Zapadnom Evropom. O značaju kopaoničke oblasti u srednjovekovnoj Srbiji govore utvrđeni gradovi čiji su ostaci smešteni na istaknutim okolnim visovima. Oni su čuvali plodno podgorje vinorodne Župe, rudno i šumsko blago Kopaonika i bogate zadužbine srpskih vladara.

Knez Lazar često je dolazio u lov u potkopaoničku oblast. O tome svedoče imena pojedinih mesta, poput Kneževa, Jelenja, Košutice… Po predanju, knez Lazar je u Botunji, današnjoj Boćkoj poljani, zasadio prvi čokot vinove loze. Iz ove poljane vinom je pričestio svoju vojsku uoči boja na Kosovu.

U turskom defteru, popis oblasti Kruševca, Toplice i Dubočice, u vreme prve vladavine Mehmeda II (1444 -1446), Olga Zirojević i I. Eren navode 265 sela među kojima: Koznik, Grabovnicu, Đerekare, Krivi Brod, Mečkari, Zlatare i tri manastira.

Poreklo naziva imena mesta

Smatra se da je Brus dobio ime po obliku zemljišta između Rasine i Graševačke reke koje podseća na brus za oštrenje kose.

Koreni bruskih sela sežu daleko dublje u prošlost. Njihova imena beleže se u srednjovekovnim izvorima 14. veka i turskim spomenicima 15. veka, a najčešće potiču od zanimanja stanovnika, prirodnih osobina kraja ili legendi koje su sačuvale sećanja na stare bitke i naseljavanja. Đerekari i Zlatari govore o sokolarstvu i ispiranju zlata, Graševci o rimskim topionicama, Razbojna o bojevima kneza Lazara i Janka Hunjadija, dok predanja o Kobilju i Žilincima (Žiljcima) čuvaju tragove doseljavanja nakon Kosovskog boja. Mnoge naseobine dobile su imena po drveću – Vrbnica, Drenova, Grabovnica ili Lipovac – a druge po delatnostima prvih doseljenika, poput Tršanovaca, Ribara ili sela Kriva Reka koje je proisteklo iz osobenog toka istoimene reke.

Nastanak Brusa

Za vreme turske vladavine Brus je „jalija“, ispaša za ovce zaseoka Male Grabovnice. Gospodar seoski, aga – Turčin, dao je ovu jaliju u razmenu za „dobru (belu) kobilu i ćup masla“ Živku Starincu iz Drtevaca. Živko poklanja jaliju opštini bruskoj (u zaseoku Tršanovcima) i određuje da se na darovanom zemljištu podigne crkva i da to zemljište zauvek ostane crkveno.

Za vreme Prvog srpskog ustanka u ovom kraju je obrazovana kopaonička vojska čiji je zadatak bio da brani Kopaonik i Župu od upada Turaka i Arnauta.

Izgradnja svetinje „na Brusu”

Nakon oslobođenja Kruševca od turskog ropstva, uoči Petrovdana, knez Miloš Obrenović je pred okupljenom svetinom na Košijskom polju naredio da se „na Brusu“ sagradi crkva. Tada je Stojan Simić postao starešina Kruševca, a Ilija Bogosavljević postavljen je za kneza kozničkog.

Kožetinski protojerej Sava Petrović leta 1836. godine javlja mitropolitu Petru Jovanoviću da je počela gradnja crkve u mestu zvanom Brus. Mitropolit je izjavio blagovolenije o zidanju crkve. Marta 1836. „u velike poste“ postavljen je kamen temeljac za brusku crkvu. Oktobra 1836. poslat je Izveštaj Jovanu Obrenoviću da je „sosvim dovršena crkva na Brusu“ i majstorima pogođena suma novaca od 16.000 groša isplaćena.Po podacima iz popisa 1836. crkva u Brusu sagrađena je od dobrovoljnog priloga „naroda Sreza Župskog“. Hram je sagrađen od kamena. Kasnije je dozidana zvonara. Crkva je skromna jednobrodna građevina sa polukružnom oltarskom apsidom. Nastala je kao svetilište Žičke eparhije.

Godinu dana po izgradnji crkve, podižu se kuće i dućani prvog, najstarijeg bruskog naselja (današnja Kopaonička ulica). Ovde se prvi nastanio mutavdžija Stojanović iz zaseoka Žiljaka. Ovo je danas najveći i najgušće naseljeni deo varošice.

Iznad ulaznih vrata hrama na zapadu nalazi se ikona Preobraženja Gospodnjeg ispod koje je zapisano: „Vo slavu jedinosušnija i naerazdjelija Troici Otca i Sina i Svetoga Duha sozidasja cerkov sija u Brusu posvjašćena Svetom Preobraženiju pod srečnjim vladanijem svjetenjšato knjaza i premilostivog gospodara Miloša Todorovića Obrenovića leta gospodnjeg 1836. meseca avgusta 31. godine“.

Ikonostas i živopis

Od prvobitnog ikonostasa kojeg je verovatno slikao „moler Janja“ sačuvano je nekoliko ikona. Hram je živopisao Nikolaj Mihajličenko, koji je u Brus došao sa nekolicinom Rusa, izbegavši boljševički teror 1917. unutrašnjost crkve danas je sasvim drugačija u odnosu na vreme od pre Drugog svetskog rata. Ikonostas se sastoji od carskih dveri, dvoja vrata, krsta sa raspećem, prestonih i apostolskih ikona. Pet prazničnih ikona čuvaju se u oltaru.

Brus postaje varošica 1885. godine

Putujući polovinom 19. veka kroz Srbiju Feliks Kanic je zabeležio: „Brus je varošica grupisana oko svoje nove škole i bele crkve… Na tu crkvu Hristovog Preobraženja upućene su pored male čaršije, četiri parohije sa 42 naselja…“
Za vreme vladavine Aleksandra Karađorđevića u Brusu je 1848. godine osnovana prva škola, smeštena u crkvenoj zgradi. Prvi đaci sticali su znanja iz nauke o hrišćanstvu, čitanja, pisanja, računanja i pojanja. Zahvaljujući episkopu Milosavu Koziću iz Ribara i blagonaklonosti koju je stekao kod kneza Milana Obrenovića, vršeći crkvene poslove na dvoru, Brus je kod kneza i njegovih naslednika stekao veliki ugled. Godine 1870. u Brusu je podignuta jedna od najlepših osnovnih škola u Srbiji toga vremena.

Godine 1870. u njemu se nalazila „kancelarija” kozničkog sreza, a čitaonica je osnovana 30. Novembra 1871. godine.
Crkva u Brusu imala je 1874. Godine četiri parohije: grabovničku, brusku, osredačku i graševsku. Kao kapele pripadale su joj crkve u Strmcu i Dupcima. Prota Avram Jovanović je o crkvi u Brusu 1908. godine zabeležio: „Crkva je vrlo lepa i čista, sa tornjem i dva zvona. Ima crkvenu lepu kuću, gde je crkvena – sveštenička kancelarija.“

Brus je proglašen za varošicu 1885. godine. Dosta je stradao u toku Prvog svetskog rata, naročito za vreme Topličkog ustanka. Marta 1917. godine na Kopaoniku i Brusu srpski ustanici, predvođeni vojvodom Kostom Vojinovićem, vodili su ogorčene borbe protiv okupatora, nanoseći mu osetne gubitke. Po slomu ustanka Bugari su počinili velika zverstva nad nedužnim civilima.

Pri crkvi su 1924. godine bile tri parohije: prva i druga bruska i blaževska.

Gvozdena ograda oko hrama podignuta je 1931. godine, kada je porta ograđena žicom i tarabom. Iste godine Krsta Dičić renovirao je stari ikonostas.

Stogodišnjica crkve u Brusu

U sklopu pripreme za proslavu stogodišnjice od podizanja hrama, svetinja je renovirana. Sagrađena je i galerija za hor. Radove je finansirao narodni poslanik Cvetko Jeličić. Pre Prvog svetskog rata crkva je imala tri zvona, među njima jedno veliko ali su ih 1916. Austrijanci skinuli i odneli. Posle rata 1924. kupljeno je novo zvono teško 150 kilograma. Tri gvozdena prozora nameštena su 1936. veliko zvono je na stoti rođendan crkve poklonio trgovac iz Beograda Milan Paunović, rođeni Brusjanin. U porti crkve nalazi se stara crkvena kuća u kojoj je bila prva škola, kancelarija i krstionica. Nova crkvena kuća podignuta je 1938. godine.

Kraj crkve Preobraženja sahranjivani su sveštenici i pojedini članovi njihovih porodica. Najstariji nadgrobni natpis je iz 1841. godine. Danas je groblje na Vašarištu skoro sasvim rastureno.

Rekonstrukcija hrama

Tokom 2017. započeti su radovi na rekonstrukciji hrama. Zamenjena je krovna konstrukcija i izrađena nova fasada u saradnji sa Zavodom za zaštitu spomenika kulture u Kraljevu. Izgrađena je i nova palionica sveća i suvenirnica.

Crkveno dvorište je uređeno, a crkva je dobila nova zvona. Tako je ova svetinja, biser grada Brusa, postala jedan od najlepših hramova u Srbiji.

Od 2020. godine svakog prolaznika koji ulazi u Brus dočeka veliki krst u porti crkve koji priziva vernike. Krst je dar domaće kompanije ,,VIS’’, visok je 5,5 metara. Oko krsta je uređen omanji park gde posetioci mogu uživati u miru i panoramskom pogledu ka donjem delu grada i Kopaoniku.

Dani Preobraženja

U dane velikih hrišćanskih praznika ovaj pravoslavni hram postaje mali da bi primio verni narod Bruskog kraja. Svakog 19. avgusta, na Preobraženje, kada se obeležava Dan opštine Brus, gradska i hramovna slava crkvu i portu ispune vernici željni mira i duhovnosti. Poseban događaj predstavlja osvećenje preobraženjskog grožđa koji se deli svima koji su došli da zajedno proslave slavu grada.

Tih dana u Brusu je sve u znaku obeležavanja Dana Preobraženja. U vreme trajanja manifestacije, realizuju se raznovrsni kulturno-umetnički i sportski programi. Centralni događaji su Sveta arhijrejska liturgija i Svečana sednica Skupštine opštine Brus.

Kada na Preobraženje zazvone zvonici bruske crkve, taj Božiji titraj se prostre po celoj kopaoničkoj regiji u veličanstvenom izazovu vekova koji se probude tim glasom… bez ljubavi, kojom se objašnjava i ovo još uvek čisto plavo brusko nebo… ne bi ni bruj sa crkve Svetog Preobraženja Gospodnjeg, bio tako lep i prodoran u naše duše.

Preobraziše se bistre vode
U okeane , u nepogode!
Požuteo plod zarudeli
U novo gnezdo lasta se seli!
Na stolu kopna povelika
I tamnjanika i džanarika!
U vrtlog čistog Arsića vira
Padaju kuršumi zrelog žita!
Ustaše vode i potok Drenski
U tren jesenji i preobraženski!
Riba potočna, svetla strmka
I krkuša i pastrmka!
U avgustu doručak vinski
Prozračan dan, nevestinski!
Preobraziše se vode sve brže
I od Rasine i Zagrže!
A u varoš časnom Brusu!
Drugovi svi su, braća tu su!

(Pesma Milosava Buce Mirkovića „Preobraženje u Brusu“)

Ognjen Milićević
Foto: Turistička organizacija opštine Brus, portal RTV Brus i Bruski kofer

Prof. dr Dragan M. Đurić – od Kruševca do svetskih priznanja