Dogodilo se na današnji dan: Marš 1300 kaplara (1914)

Iako su u pitanju đaci i studenti iz cele Srbije, ovaj datum ima duboku emotivnu vezu sa kruševačkim krajem. Naime, 3. novembra 1914. godine, čuveni bataljon 1300 kaplara krenuo je iz Skoplja na front kako bi popunio proređene redove srpske vojske pred Kolubarsku bitku. Među njima je bio veliki broj mladića iz Kruševca i okolnih mesta Rasinskog okruga, koji su pravo iz školskih klupe otišli u legendu

Istorijski zapisi potvrđuju da je Kruševačka okružna komanda poslala jednu od brojnijih grupa đaka i studenata u Skoplje. Na opštim spiskovima bataljona, uz imena mladića stajale su oznake komandi, pa se tako tačno zna koji su đaci regrutovani direktno iz Kruševca i okolnih Pomoravskih sela. Među 1300 kaplara bila je formirana posebna četa (često nazivana šesta četa) u kojoj su bili naši studenti koji su prekinuli studije u inostranstvu (Pariz, Ženeva, Beč) kako bi se vratili i zadužili uniformu. Među tim viđenijim i školovanijim mladićima nalazilo se i nekoliko sinova uglednih i bogatih porodica iz Kruševca i vinarske Župe (Aleksandrovac).

Foto: vojnaskola.mod.gov.rs

Najpoznatija imena kaplara iz Rasinskog okruga:

• Dr Vasilije Protić (1892), rođeni Kruševljanin, bio je istaknuti učesnik Prvog svetskog rata kao jedan od legendarnih 1.300 kaplara, a potom uspešan i visoko odlikovani karijerni diplomata Kraljevine Jugoslavije. Njegovu biografiju je u svom dnevniku detaljno sačuvao njegov rođeni brat, dr Tihomir Protić, a detalji o njegovom životu danas svedoče o sudbini srpske intelektualne elite koja je iz školskih klupa otišla pravo na front.

Rođen je 15. marta 1892. godine u Kruševcu, kao četvrto dete sveštenika Ljubodraga. Osnovnu školu je pohađao u Kaoniku i Kruševcu, a šest razreda gimnazije završio je u rodnom gradu. Budući da Kruševac tada još nije imao punu osmogodišnju gimnaziju, sedmi i osmi razred sa velikom maturom završio je u Nišu. Pravni fakultet u Beogradu završio je 1912. godine, nakon čega dobija stipendiju Ministarstva finansija Kraljevine Srbije za nastavak studija u Berlinu.

Sa izbijanjem Prvog svetskog rata prekida usavršavanje u inostranstvu i u septembru 1914. stupa u Đački bataljon u Skoplju. Početkom novembra 1914. godine, u jeku sudbonosne Kolubarske bitke, sa svojom klasom (čuvenih 1.300 kaplara) hitno odlazi na front kao preko potrebno pojačanje, gde odmah biva unapređen u čin podnarednika.
Prošao je kroz celokupno povlačenje preko Albanije i u martu 1916. stigao na Krf. Zbog izuzetnog poznavanja francuskog jezika, upućen je u Bizertu (Tunis) gde je kao rezervni poručnik obavljao važne dužnosti u vojnoj administraciji.

Nakon završetka rata, Protić ulazi u diplomatske vode, gde je zahvaljujući znanju francuskog, italijanskog, nemačkog i češkog jezika ostavio dubok trag – bio je član zvanične Kraljevske delegacije na Konferenciji mira u Parizu od 1. novembra 1919. godine.

Tokom 1920-ih obavljao je dužnosti sekretara poslanstva u Beču, konzula u Celovecu (Klagenfurt) i Zadru, generalnog konzula u Budimpešti i Rijeci, kao i savetnika poslanstva u Pragu. U Rijeci je ostao upamćen kao izuzetno cenjen diplomata među lokalnim stanovništvom koje mu je pri odlasku darovalo srebrnu tabakeru sa potpisima.

Godine 1935. postaje načelnik Upravnog odeljenja Ministarstva spoljnih poslova u Beogradu. Ubrzo biva imenovan za izvanrednog i opunomoćenog ministra (ambasadora) u Čehoslovačkoj (Prag), gde provodi četiri godine, a 1937. predaje akreditivne papire i predsedniku Litvanije. Nakon što su Nemci okupirali Čehoslovačku, kraće vreme provodi kao poslanik u Varšavi, nakon čega se vraća u Beograd gde je zvanično penzionisan krajem 1939. godine.

Odlikovanja

Za svoje vojničke i diplomatske zasluge tokom života odlikovan je:
• Ordenom Belog orla V stepena
• Spomenicom Srpsko-turskog rata 1912.
• Spomenicom Srpsko-bugarskog rata 1913.
• Albanskom spomenicom
• Ordenom Jugoslovenske kruna

• Agaton Zarić – iz sela Mala Sugubina kod Trstenika, koji je kao đak-kaplar prošao čitavu golgotu i Solunski front. Zanimljivost je da se, u zvaničnom Biografskom leksikonu Narodne biblioteke „Jefimija“ u Trsteniku, ovaj datum (3. novembra 1893) vodi i kao dan rođenja Agatona Zarića. Bio je istaknuti ratnik i borac IV konjičkog puka, učesnik bitaka na Ceru, Drini i Kolubari, kao i borbi na Solunskom frontu.

Foto: vojnaskola.mod.gov.rs

Brojka od oko 1.300 kaplara zapravo je zaokružena (u Skoplju ih je zakletvu položilo tačno 1.321, mada se u nekim dokumentima pominje do 1.400 đaka). Ako se uzme u obzir procenat zastupljenosti tadašnjih okružnih komandi, procene istoričara govore da je sa prostora koji danas pokriva Rasinski okrug poteklo između nekoliko desetina do blizu stotinu mladića koji su činili ovaj legendarni bataljon.

I.R.

Znamenite kruševačke porodice: Dedinac