Pamtenik: Despot Ivaniš (monah Dorotej), deda kneza Lazara

-Ktitor Drenče, Veluća i Naupara-

Moćni velmoža kralja Milutina Nemanjića i Stefana Dečanskog, rasinski i toplički župan Dragoš, brat Mrnjave, oca kralja Vukašina, poreklom iz Zapadne Hercegovine, imao je sina Ivaniša koji će ga naslediti. Ivaniš će postati veliki despot kao tast cara Dušana. U rasinskoj Naupari bio je dvor sa pridvornom crkvom velikog despota Ivaniša. Posebno se poveljom pominje „dvor u Naupare sa pridvoricom crkvom. Crkva u Naupari sagrađena je 1346. godine, a obnavljana u vreme despota Stefana Lazarevića. Nad rekom Rasinom, niže Naupare, nalaze se na visu Burnovici ostaci utvrđenja koje se moglo zvati Rasina. Ukoliko je ova pretpostavka realna to bi upućivalo da je pre gradnje prestonog grada kneza Lazara u Kruševcu, u vreme despota Ivaniša i župana Dragoša, u mestu Rasini i Naupari bilo staro središte župe Rasine. Srbi su preuzeli i sačuvali stari toponim Naupara – Novi grad

U svojoj osnivačkoj povelji Manastira Svetih Arhangela, 1348-1353. godine car Stefan Dušan Despota Ivaniša car Dušan naziva „roditeljem carstva mi“, što podrazumeva da mu je on tast. Janko Šafarik je prvi primetio da bi despot Ivaniš mogao biti roditelj Dušanov samo ako je „bio ili kršteni kum … ili otac Dušanove prve žene, o kojoj narodno predanje kazuje, da je bila Srpkinja, ćerka nekog srbskog vlastelina”. Car Dušan je zaista u drugom braku bio oženjen ćerkom despota Ivaniša. Ivaniš je imao prostrano vlastelinstvo u Rasini, Toplici, delu Kosova do Novog Brda i Braničeva. Dvor i dvorska crkva bila mu je u Naupari. Nakon poraza srpske vojske na Marici 1371. godine i pogibije despota Uglješe i Vukašina Mrnjavčevića, prevladala je struja despota Ivaniša. Ipak, na državnom saboru 1375. godine kada je došlo do izmirenja srpske i carigradske patrijaršije za vladara je izabran knez Lazar Hrebeljanović. Ivaniš je svojim savetima i podrškom doprineo da se knez Lazar učvrsti na vlasti.

Nema sumnje da je Kruševac postojao u vreme despota Ivaniša. Za kneza Lazara se kaže da je preko majke, odnosno, dede despota Ivaniša nasledio Rasinu i Toplicu. Despot Ivaniš ove oblasti baštini posle dolaska Stefana Dečanskog na vlast, 1322. godine.  O tom nasleđu svedoči mesto Dedina kod Kruševca. To podrazumeva da je prvu srednjovekovnu tvrđavu u Kruševcu zasnovao despot Ivaniš, deda kneza Lazara po majci. Izneta je pretpostavka da je despot Ivaniš bio poreklom iz zapadne Hercegovine i da je bio rođak Nemanjića. U predelima iza zapadne obale Neretve i danas postoje gradovi: Imotski, Duvno, Vratar i Kruševac.

Smatra se da se na njega odnosi zapis iz Berlinskog četvorojevanđelja, koji navodi da je u januaru nepoznate godine preminuo veliki despot svih zemalja srpskih koji se zamonašio pod imenom Dorotej i kasnije postao velikoshimnik Jovan Kalivit. Na ovaj zaključak upućuju veliki posedi koje je Drenči ostavio monah Dorotej, koji, pored sela i trgova, uključuje dvor sa pridvornom crkvom u Naupari (današnji manastir Naupara). Posle izdavanja povelje Drenči monah Dorotej je živeo još neko vreme. O njegovoj smrti svedoči zapis na jednom jevanđelju koje je otkriveno u Kraljevskoj biblioteci u Berlinu:

„Meseca januara 20. predstavi se rab Hristov veliki despot sve srpske zemlje, beše krepak i slavan gospodin. Odluči se i primi sveti anđeoski /monaški/ obraz. Primi mali obraz i rečeno mu je ime Dorotej, i još dostiže voljom vladike kao izabrani bogougodnik Hristov i vojin, venčati se vencom slave velikog obraza monaškog čina i nareče se njemu ime Jovan Kalivit, a potom s mirom preminu. Njegovo videvši uspenje, bogoljubiva njegova deca zahvališe u slavu Oca i Sina i Svetoga Duha“.

Monah Dorotej primio je veliku shimu nekoliko dana pred smrt, najverovatnije 15. januara na dan Svetog Jovana Kalivita – Kućnika. Preminuo je 20. januara. Dorotej je pre monašenja bio „veliki despot sve srpske zemlje“ i pripadao je najvišoj srpskoj vlasteli („slavan gospodin“) iz najbliže okoline srpskog cara. Pisac ovog zapisa je dobro poznavao bivšeg velikog despota i monaha Doroteja. Zapis je nastao u drugoj polovini 14. veka. Moglo bi se pretpostaviti da je nastao u Drenči ili Peći. Pisao ga je njegov sin, patrijarh Danilo III. Po svemu sudeći monah Dorotej primio je veliku shimu od svog sina Danila III. Dorotej je umro za života svog sina Danila, do 1398. godine. Akademik, istoričar umetnosti i arheolog Vladimir R. Petković je prvi povezao monaha Doroteja, velikoshimnika Jovana Kalivita, nekadašnjeg velikog despota sve srpske zemlje, sa carskim despotom Ivanišem, carevim „roditeljom“ i potonjim monahom Dorotejom, ktitorom manastira Drenče.

Po mišljenju Stojana Novakovića veliki despot Ivaniš bio je tast cara Dušana. Njegova ćerka bila je udata u prvom braku za mladog kralja Dušana. Postoji pretpostavka da se ćerka despota Ivaniša, prva supruga kralja Dušana zvala Milentija i da se posle razvoda 1332. godine preudala za logoteta Pribca, sa kojim je imala sina Lazara i kćer Draginju – Draganu, koja je sa čelnikom Musom rodila sinove Stefana, Lazara i Jovana Musića. Despot Ivaniš je doživeo da svog unuka vidi na prestolu Srbije, a zamonašio se kao Dorotej. On izdaje povelju Drenči 1382. godine u prisustvu kneza Lazara, patrijarha Spiridona i svog najmlađeg sina monaha Danila. Despot Ivaniš je, po svemu sudeći, kovao samostalno svoj novac. Pronađeni su brojni primerci srebrnih dinara sa imenom ovog velikaša. Ivaniš je prikazan kako sedi na prestolu u „vladarskom“ ornatu pri čemu u desnoj ruci drži skiptar u vidu dugog krsta. Smatra se da je u pitanju „veoma moćan feudalac pošto je kovao svoj novac u periodu carstva bez ikakve oznake sizerena“, u vreme srpskog cara Dušana, pre 1355. godine.

Svojim sredstvima despot Ivaniš je podigao svoju zadužbinu, manastir Drenču kod istoimenog mesta, nedaleko od Aleksandrovca. U osnivačkoj povelji, koju je zajedno sa sinom, jeromonahom Danilom (rođenim oko 1350), izdao 1382. godine u Žiči, priložio je manastirskom vlastelinstvu velike posede oko Kruševca i u Braničevu, kao i 10 litara srebra iz Novog Brda godišnje, što su potvrdili patrijarh Spiridon (1380—1389) i knez Lazar (1371—1389), kao njegov sizeren. U mestu Drenča u župi Drenča, carski veliki despot Ivaniš, deda po majci kneza Lazara, i njegov sin Dušman sagradili su crkvu Vavedenja Presvete Bogorodice, oko 1355. godine. Posle monašenja despota Ivaniša, došlo je i do monašenja njegovog najmlađeg sina Dušmana, potonjeg patrijarha Danila III (1390 – 1396), učitelja despota Stefana Lazarevića na dvoru u Kruševcu. Poveljom iz 1382. godine zasnovano je veliko manastirsko vlastelinstvo. Ova okolnost otvara mogućnost za pretpostavku da je Danilo, iguman manastira Drenče, pre monašenja, vladao župom Drenčom u okviru velikog vlastelinstva despota Ivaniša i da je imao dvor u mestu Drenča. To znači da je Bogorodičina crkva u Drenči bila prvo pridvorna a potom manastirska. Glavni posedi ovog manastira bili su u njegovoj okolini, u dolinama reka Drenče i Tuleša. Na prvom mestu su navedeni posedi „manastiru semu sela va metohu: „Reku Drenču sa svim selima i zaseocima i međama i pravima toga mesta i dvoru selu Naupare sa pridvoricom.

Despot Ivaniš se zamonašio pod imenom Dorotej. Na osnovu povelje monaha Doroteja i njegovog sina Danila manastiru Drenči vidi se da je despot Ivaniš imao pridvornu crkvu Nauparu kod Kruševca i posede u Toplici, Rasini, Braničevu i deo Novog Brda.

Despot Ivaniš je sa sinom Dejanom (rodonačelnik vlastelinske porodice Dejanović Dragaš iz koje po majci potiče poslednji vizantijski car Konstantin XI Paleolog Dragaš) i snahom Teodorom sagradio i porodičnu memorijalnu Crkvu Svete Bogorodice, manastir Veluće oko 1368–70. godine. Izneta je pretpostavka da su u manastiru Veluću naslikani veliki despot Ivaniš sa suprugom, kao sizereni svog sina, despota Dejana i snahe Teodore – Evdokije, kao neposrednih ktitora i zadužbinara. Ovu porodicu pred Bogorodicom zastupaju Sveti Simeon Nemanja i Sveti Sava, što jasno upućuje na njihovu rodbinsku i svaku drugu čvrstu povezanost sa srpskom vladarskom kućom Nemanjića.

Despot Ivaniš (monah Dorotej) postao je jeromonah Hilandara. U to vreme knez Lazar gradi pripratu Hilandara, prvu građevinu Moravske škole (kako je utvrdio arhitekta Mirko Kovačević). U tome su učestvovali monah Dorotej i njegov sin, monah Danilo. Tome u prilog svedoči i grb sa predstavom dva zmaja despota Ivaniša koji se nalazi na priprati Hilandara. Ovaj grb svedoči o tome da je Ivaniš sigurno bio pripadnik viteškog reda zmaja.

Pored pomenutih sinova, despota Dejana i monaha Danila (krštenog imena Dušman), Ivaniš je imao i sina Altomana. Da je osnivač Kruševca knez Lazar bio u rodbinskoj vezi sa despotom Ivanišem, imamo direktne potvrde u natpisu na nadgrobnoj ploči Ivaniša Altomanića u manastiru Dečani, zadužbini Stefana Dečanskog: „vnuk despota Ivaniša, anapsen (rođak/nećak) kneza Lazara”. Pretpostavlja se da je držao topličko – koznički kraj u kome se nalazi manastir Lepenac. Ktitor Lepenca je najverovatnije Ivanišev sin Altoman, a svetinju je obnovio despot Stefan Lazarević.

Ispod portreta velikog despota Ivaniša i njegove supruge u Veluću pronađene su grobnice sa njihovim posmrtnim ostacima.

Ognjen Milićević
Foto: Fond Blago/ sajt Zavoda za zaštitu spomenika kulture/ Prijatelji manastira Hilandara/ Vikipedija

Manastir Lešje Hram Pokrova Presvete Bogorodice