Manastir Gornjak Hram Vavedenja Presvete Bogorodice

– Prva zadužbina Svetog kneza Lazara –

Na maloj zaravni iznad leve obale Mlave, u srcu Gornjačke klisure, naslonjen na padine planine Ježevac, tamo gde po predanju mogu da prođu samo reka Mlava i vetar gornjak, nalazi se manastir „Ždrelo”, kasnije nazvan „Gornjak”. Ime mu dolazi od gornjeg grada, jer se manastir prostire ispod utvrđenja na Ježevcu. Ovaj, danas jedini živi, manastir u Gornjačkoj klisuri izgrađen je u periodu od 1376. do 1380. godine kao zadužbina kneza Lazara. Manastir Gornjak je, uz Studenicu i Sveti Roman, bio određen za sanatorijum u kome su lečeni umobolni bolesnici u posebnim ćelijama. U njemu su izdržavali kazne osuđenici i sveštenici za kaznu epitimije i zabrane sveštenosluženja

Kako beleži blaženopočivši mitropolit crnogorsko – primorski Amfilohije u studiji „Sinaiti i njihov značaj u životu Srbije XIV i XV veka”, u krajevima oko Braničeva koji su postali središte srpskog duhovnog, kulturnog i političkog života u vreme kneza Lazara, jedva se moglo nazreti postojanje crkvenog života od vremena kada su potpadali pod jurisdikciju Ohridske arhiepiskopije (11. vek). Ovo područje zatečeno je u vreme kneza Lazara skoro bez crkava i manastira.

Ono što je prouzrokovalo koreniti duhovni i kulturni preokret u tim oblastima, odrazivši se i na sve srpske zemlje, bile su prisne veze Lazarevićke Srbije sa Svetom Gorom i pravoslavnim Istokom. Tada počinju da niču brojna duhovna središta. Prvo novonastalo duhovno jezgro i središte bio je manastir Ravanica. Sledile su joj druge crkve i manastiri: Lazarica, Vavedenje u Ždrelu (Gornjak), Jošanica, Nova Pavlica, Drenča, Naupara, Ljubostinja, Manasija, Pavlovac pod Kosmajem, Kalenić, Lipovac kod Aleksinca, Sisojevac, Koporin, Veluće, Petkovica, Županjevac…

Isposnica Svetog Nikole

Grigorije Sinait Mlađi (Ćutljivi)

Klisura Ždrela se pretvorila u pravi duhovni centar sa središtem u manastiru Gornjaku, gde se podvizavao Grigorije Sinait Mlađi. Učenik i sapodvižnik Svetog Romila Ravaničkog, Grigorije Mlađi Sinait, nazvan Gornjački ili Ćutljivi, sa grupom svojih učenika osnovao je manastir Gornjak. Drevno svetogorsko predanje tvrdi da je on bio poreklom „iz Srbije“. Rođen je krajem 13. Ili početkom 14. veka. U Paroriji (današnja Bugarska) zajedno sa Romilom bio je učenik starca Ilariona. Svetogorsko predanje mu pripisuje osnivanje manastira Grigorijata, koji je po njemu dobio ime. Oko njegove pećine u kojoj se podvizavao, u Ždrelu Braničevskom, stvorila se nova monaška naseobina skitskog tipa, u kojoj je u vreme Despota Stefana živelo 300 do 400 monaha. Uz pomoć kneza Lazara tu je Grigorije podigao hram Vavedenja Presvete Bogorodice, dobivši povelju za osnivanje manastira od patrijarha srpskog Spiridona (1380). Njegove mošti se danas nalaze u manastiru Gornjaku, a jedan mali deo čuva se u manastiru Grigorijatu.

Osnivanje svetinje

Osnivačku povelju manastiru Gornjak izdao je knez Lazar, a potvrdio je patrijarh Spiridon, jer je knez želeo „da učini mali prinos Bogorodici sa nadom u njenu pomoć na Strašnom sudu Hristovom”. Crkva po svojoj arhitekturi pripada moravskoj grupi jednokupolnih crkava osnove sažetog trikonhosa, sa pripratom i kasnije dozidanim zvonikom i tremom uz južnu i zapadnu fasadu. Manastirski kompleks čine crkva Svetog Vavedenja, pećinska kapela Grigorija Sinaite i konaci. U kapeli su sačuvani fragmenti živopisa datovani u kraj 14. Ili 15. vek. Živopis je slabo očuvan, a 1847. godine preslikao ga je Živko Pavlović, slikar iz Požarevca.

Po legendi, koju je zabeležio Feliks Kanic, na ovom mestu u steni prvobitno se nalazila isposnica Svetog Save. Kasnije je dograđena i pretvorena u manastirski hram posvećen Blagoveštenju Presvete Bogorodice. Jedan od ktitora bio je i despot Stefan Lazarević koji je ovde imao svoju rezidenciju. Pored kapele Grigorija Sinaita, u Gornjaku postoje još dve: Zimska kapela u priprati dozidanoj sa južne strane manastirskoe crkve i kapela Svetog Ilije u novom manastirskom konaku.

Predanje o nastanku svetinje

Okolni predeo toliko je lep i živopisan, da je Đura Jakšić u oduševljenju pevao: „Od Velikog Sela do samoga Ždrela, ko da je vila neka ćilim razastrela”. Feliks Kanic je zapisao: „Zastali smo kao opčinjeni raskošnom idilom ovog predela gde su boravili srpski pustinjaci“.

Prema predanju, zabeleženom 1867. godine, manastir Gornjak nastao je ovako: „Lovio knez Lazar sa svojom pratnjom po planinama, ispod kojih se sada nalazi manastir. Loveći, tako, naiđu u šumi na isposnika svetog Grigorija, jednog od poznatih sinaita. Knez je želeo da razgovara sa svetim čovekom, ali on nije hteo preći na drugu stranu Mlave, te je razgovor započet glasnim dovikivanjem preko hučne reke. Kada je svetitelj shvatio da se radi o pobožnom čoveku, utiša na tom mestu, uz pomoć molitve Božje, hučanje reke i mirno porazgovara sa knezom. Knez, želeći da ispuni želju svetitelja da mu ovde podigne bogomolju, podiže crkvu Vavedenja Presvete Bogorodice u Ždrelu braničevskom.“

U crkvenim knjigama zapisan je podatak da je Grigorije tom prilikom uzviknuo: „Ćuti, Mlavo, ti se sledi da sa carem reč besedim!”. Od tada je narod mesto gde su se susreli Lazar i Grigorije nazvao Tišina.

Osim duhovnih, mogući su i izvesni državnički razlozi za podizanje ovog manastira. Lazar je tek ovladao ovim krajevima, pa je hteo da to obeleži svojom zadužbinom. Sledeće zime ili proleća, Radič sin Branka Rastislalića zbacio je vlast Lazarevu, a kako su manastir i ktitorska kompozicija u crkvi, prikazujući Lazara i njegovu porodicu na to još uvek podsećali, oštetio je manastir. Do maja 1379. godine Lazar je ponovo potukao Radiča i oduzeo mu imanja, a manastir dao na upravu Grigoriju Sinaitu – Mlađem. Iste godine Lazar izdaje drugu povelju koju je potvrdio srpski patrijarh. Ovom poveljom manastir je izuzet iz vlasti nadležnog episkopa, osim u duhovnim poslovima i pravu pominjanja, a monasima je ostavljeno pravo da sami biraju svog igumana.

Poreklo imena manastira

Sve do 18. veka manastir je nazivan Ždrelo po istoimenoj tvrđavi. Ime Gornjak javlja se prvi put u turskom popisu u 16. veka u vreme Murata III, a od 18. veka ulazi u opštu upotrebu. Naziv Gornjak dolazi od „gornjeg grada”, a Gornjačka klisura je ispunjena ostacima starih utvrđenja: na visu Vukanu i na Uzengiji ima ostataka utvrđenja, a na Ježevcu je stražara osmatračnica sa koje se vidi predeo sve do Beograda.

Gornjak u vreme turskog ropstva

Mnogobrojni istorijski izvori svedoče da se u manastiru živelo bez prekida. Kada je despot Đurađ 1437. predao Turcima gradove Višeslav i Ždrelo, monasi se razbežaše, a u manastir se uselio braničevski subaša, da bi ga napustio tek kada se turska granica pomerila na sever.

Iguman manastira Gornjaka zamonašio je oko 1503. godine despota Georgija Brankovića, unuka despota Đurđa od sina Stefana slepog, davši mu ime Maksim. Ipak, tursko ropstvo donelo je mnoge nevolje kako narodu tako i monasima. Prvi popis za turske uprave beleži Vavedenje u Ždrelu zajedno sa selom Bistricom, i zajedničkim obavezama. U njemu je 1628. Boravio patrijarh Pajsije, a 1713. zamonašen je Mojsej (Stanojević), potonji episkop vršački. U povlačenju 1718. Turci su ga razrušili, takav je dočekao i austrijsku okupaciju, ali su ga monasi koji su se vratili 1725. obnovili.

Obnovljenog ga je video Maksim Ratković, egzarh beogradskog mitropolita i opisao: „crkva je stara, sa jednim kubetom … ozgo šindrom pokrivena, neokrečena, bez zvona“. U manastiru živi samo jedan monah, a sva imovina je vinograd od 15 jutara. Godine 1743. pominje se iguman Maksim čiji je srebrom pozlaćeni krst sačuvan. On je dozidao spoljašnju pripratu uz manastirsku crkvu, a na potesu zvanom „Ključ” podigao je skrivnicu u koju su se sklanjali monasi i manastirske dragocenosti pred naletom Turaka, pošto su paljenja i rušenja u ovom veku bila česta.

Turci su ga 1765. godine razorili i spalili, ali ga monah Kirijak obnovlja. Kada su ga Turci ponovo razorili, Kirijak beži u Austriju.

Tokom Kočine krajine 1788. godine Turci spaljuju manastir jer je iguman Isaija sarađivao sa Austrijancima. Gornjak tada postaje filijala Ravanice. Iguman Isaija je, 1784. godine, primio jednu špijunsku delegaciju (na čelu sa Josifom Miteserom) čiji je zadatak bio da uhode turske snage na tom prostoru i procene izglede za ratne uspehe.

Krajem 18. i početkom 19. veka nastaju bolji dani, monasi obnavljaju hram i kupuju jednu vodenicu.

Beogradski vezir Mustafa paša izdao je 1796. godine dozvolu da se opravi manastirsko kube. Milutin Petrović, brat Hajduk Veljka, poklonio je Gornjaku jedno kandilo. Karađorđe izdaje 1812. godine svedočanstvo manastiru da slobodno koristi planinu i zemljište koje ima.

U Gornjaku je bio smešten sanatorijum za umno obolele bolesnike

Knez Miloš je mnogo učinio za obnovu manastira u tek oslobođenoj Srbiji, posebno u Braničevskoj eparhiji. To nije neobično obzirom na njegovu pobožnost i činjenicu da je Požarevac bio jedna od njegovih prestonica. Brinuo je i za obnovu i održavanje Gornjaka, ali je po pisanju Vuka Karadžića, u svoj dvor prebacio jednu od manastirskih dragocenosti – barjak cara Dušana Silnog. Kasnije je barjak vratio manastiru, ali su ga jednom prilikom monasi poklonili njegovom sinu – knezu Mihailu Obrenoviću.

Prvi i Drugi svetski rat

Tokom Prvog svetskog rata Bugari su odneli, ne samo zlatni putir, koji je knez Lazar poklonio manastiru, barjak cara Dušana i sve druge dragocenosti, već i manastirska zvona.

Poslednju okupaciju manastir je teško podneo, jer je starešina manastira sinđel Mardarije (Zdravković), koji je bio poreklom iz Ćićevca, interniran u Nemačku i umro u logoru, a bratstvo se rasulo. Godine 1942. Nemačka okupatorska vojska se uselila u manastirske objekte i tu izgradila bunker. Tih godina uništen je dragoceni materijal iz manastirske riznice, među njima i prepis povelje o osnivanju manastira.

Posleratno vreme

Nije ništa bolje bilo ni posle rata, jer ga je preuzela Jugoslovenska armija i držala sve do 1953. godine, kada je konačno vraćen Eparhiji braničevskoj. Na predlog episkopa braničevskog, Sveti arhijerejski sinod SPC pretvorio je Gornjak 1968. godine u ženski manstir. U njega se uselilo sestrinstvo iz Makedonije, koje nisu htele da se odreknu srpstva i ostanu u jurisdikciji raskolničke Makedonske pravoslavne crkve.

Ruska crkva u prošlom veku ukazala je Gornjaku izuzetnu pažnju, poklonivši mu jedan mali manastir u Moskvi.
Odlukom Episkopa braničevskog g. Ignatija od 1. februara 2022. godine, na dužnost starešine (nastojatelja) Manastira Gornjak postavljen je visokoprepodobni protosinđel Petar (Bogdanović), sabrat Manastira Tumana.

Đurđevdanska voda

Ispred manastira Gornjak okupljaju se ljudi iz raznih krajeva Srbije. Privučeni pričama koje se prenose generacijama, ali i ličnim iskustvima, dolaze sa istom željom – da zahvate vodu sa izvora za koji se veruje da nosi posebnu snagu. Blagodeti lekovite đurđevdanske vode osetili su mnogi. Tvrde da najviše pomaže u lečenju očnih oboljenja. Svake godine na Đurđevdan, voda iz udubljenja uzima se pažljivo, kašičicom ili pipetom, a mnogi se, pazeći na svaku kap, umivaju na licu mesta. Narod priča da su ove kapljice suze isposnika Grigorija.

Liturgija se u manastiru služi praznikom i nedeljom u 9 časova. Hramovna slava obeležava se 4. Decembra na praznik Vavedenja Presvete Bogorodice.

Manastir Gornjak spomenik je kulture od velikog značaja od 1979. godine.

Tradicionalno se svake godine krajem jula meseca u porti manastira Gornjak održava manifestacija „Noć u Gornjaku” u znak sećanja na poznatog slikara i pesnika Đuru Jakšića, koji je redovno posećivao manastir i tako dobio nadahnuće za svoju poemu „Put u Gornjak”.

Ognjen Milićević
Foto: Printscreen TV Hram

Šta sve čuva Narodni muzej Kruševac: Uniforma i oružje srpske vojske tokom Prvog srpskog ustanka