Hram Vaznesenja Gospodnjeg u Kožetinu

-Prva svetinja obnovljena pred Karađorđev ustanak-

Na lepom brežuljku, nedaleko od Aleksandrovca, sa koga se pruža jedistven pogled na pitomu vinogradarsku Župu nalazi se crkva Vaznesenja Gospodnjeg u Kožetinu. Položaj na kome je sagrađena crkva sličan je položaju Đurđevih Stupova kod Novog Pazara. Brdo pri obodu ravni pružalo je uslove za okupljanje naroda. Osmanlije su govorile da kada je na Željinu magla, onda je u Kožetinu bunt. Po predanju, na ovom mestu nekada se nalazio stari manastir iz doba Nemanjića. Kožetinska crkva bila je metoh Studenice. Na razvalinama starije bogomolje 1803. godine započela je obnova crkve u Kožetinu. Prilikom obnove dodate su dve kupole. Oko crkve se tokom Prvog srpskog ustanka nalazio poznati kožetinski šanac. Ova svetinja dugo je vremena bila jedina mirska crkva u Župi, pa I šire. Hram je obnavljan 1839, 1851. i 1893. Sa severne strane oltarske apside, vidljivi su ostaci osnove starijeg objekta, na kojima je podignuta današnja crkva, koju su po predanju spalili Turci 1797. godine

Piše: Ognjen Milićević

Kelti su u ove krajeve stigli u 4. veku pre naše ere. Na mestu gde se sada nalazi hram Vaznesenja Gospodnjeg u Kožetinu postojalo je pagansko svetilište. Na prostoru oko kožetinske crkve iskopavani su arheološki predmeti iz tog, i nešto kasnijeg perioda. Verovatno je na ovom dominantnom uzvišenju bio formiran svojevrsni akropolj (utvrđeni najviši deo antičkog grada). Tu je moguće tražiti poreklo naziva naselja Kožetin. Naselje se razvijalo na uzanim terasama Kožetinske reke i Popovačkog potoka, koje se sliva u Kožetinsku reku.

Poreklo naziva imena mesta

Kelti, romanizacijom po dolasku u ove krajeve, prihvataju rimske kultove. Boginja lova I meseca Dijana, postaje glavna boginja Kelta. Njihov Dijanijum (svetilište) bilo je na prostoru kod današnje crkve. Kako je Dijani kao boginji lova bila posvećena koza (corpa), to je naselje moglo imati naziv Corpium, u slovenskom prevodu, Kozetina, pa otuda sadašnji naziv naselja Kožetin.

Po drugoj legendi, na tom mestu je postojala crkva pokrivena kožom. Naselje je po toj koži dobilo naziv Kožetin.

Pomen Kožetina u istorijskim izvorima

Manastiru Studenici pripadalo je nekoliko sela oko današnjeg Aleksandrovca. Stefan Nemanja 1196. Godine manastiru Studenici prilaže „I u Rasini metoh Popovac, crkva hram Vavjedenija Presvjete Bogorodice i zaselak, i selo Kožetin, selo Rakla, i zaselak i selo Pohovac, i selo Velika Kruševica i Podrumi i povele da prinose vino (po)treba radi manastiru”. Crkva Vavedenja Presvete Bogorodice koju Stefan Nemanja pominje u povelji je hram Vaznesenja Gospodnjeg u Kožetinu, koji je najverovatnije prvobitno bio posvećen prazniku Vavedenja Presvete Bogorodice ili Blagoveštenju. Moguće je da je ktitor hrama bio Stefan Nemanja ili neko od njegovih sinova.

Kako narod priča, oko Kožetina je knez Lazar imao svoje vinograde.

Despot Đurađ Branković 1429 – 30. godine potvrđuje čelniku Radiču Postupoviću baštine što ih je imao za vreme despota Stefana Lazarevića: „Crkva Blagovešćenija Prečiste Bogorodice naše na reci Grabovničici, što si je sazdao svoim trudom. I selo Budilovinu i selo Milentiju na Rasine i selo Vrbnicu i selo Sebečevac u kruševačkoj vlasti i selo Kožetino Dolnie.” Po mišljenju Miloša Blagojevića, Kožetino Dolne je današnji Aleksandrovac. Kožetino Gornje je kasniji Kožetin, mesto oko današnje crkve.

Pomen manastira u Kožetinu

Osmanski defteri pominju manastir u Kožetinu. Blagoveštenje, manastir u kozničkoj nahiji popis iz 1516. godine pominje pored sela Bunuševca i Gornjeg Kožetina. Verovatno se ovaj manastir nalazio na mestu današnje crkve Vaznesenja Gospodnjeg u Kožetinu. Manastir je bio nenastanjen. Iz turskog popisa vidi se da su neka sela opustela. Po Olgi Zirojević, osmanski defteri pominju i Belanovce, selo u kozničkoj nahiji sa manastirom. Godine 1575/6. imanje ovog manastira obrađivali su stanovnici ovog sela. Najverovatnije je reč o istom manastiru.

Kožetin – metoh Studenice

Hram je nekada bio metoh Studenice, upravljao je vinogradima manastira Studenice. Svoja imanja u Župi rasprodali su studenički kaluđeri tek 1876. godine (po podacima iz Letopisa crkve aleksanrovačke vinogradi su prodati 1872.).

Obnova hrama 1803. godine

Mitropolit Mihailo (Jovanović) naveo je podatak da je crkva kožetinska obnovljena iz temelja 1803. godine. Sagrađena je od tvrdog materijala. Istoričar Radomir Stanić daje 1804. godinu pozivajući se na natpis u crkvi. Ranija bogomolja je od Turaka uništena.

Major Gramberg u svojim memoarima spominje ovu crkvu sa šancem, nazvavši je manastirom, koji je utvrđen palisadama.

Kožetinski šanac (1806 – 1813)

Stari Kožetin je bio ne samo duhovno, već i upravno-ekonomsko središte i uporište za oslobođenje od Turaka. Oko crkve je 1806. godine vojvoda župski Pavle Cukić sagradio šanac iz koga su Srbi sve do 1813. godine pružali uspešan otpor Osmanlijama i kontrolisali deo tadašnje južne granice. Srpski odredi iz Šumadije pod komandom Mladena Milovanovića i Stanoja Glavaša prelaze Moravu 7. januara 1806. i tuku se sa Turcima kod Bošnjana do 12. januara, nakon čega oslobođaju čitavu Župu sve do Jastrepca i istočnih padina Kopaonika. Drugi napad na šanac u Kožetinu izveo je Mahmud paša iz Leskovca. Tada se vodio žestok boj.

Poglavari župskog kraja vojvoda Pavle Cukić, Petar Đukić, knez Ilija, pop Radosav, prota Ilija, pop Pavle i Sima Mladenović porazili su i prištinskog Jašar-pašu.

Čak 13 puta su Kožetinci Turcima došli glave, sve dok nije stigao savet da polože oružje. Tako je oko 1.500 boraca sa pet topova vojnički ostalo neporaženo do propasti ustanka, 1813. godine.

Pregovori sa kruševačkim sandžakbegom Mahmud pašom

Na jesen 1813. pop Radosav iz Botunje u ime naroda nahije Koznik, pregovara sa kruševačkim sandžakbegom Mahmud – pašom, koji se smestio u crkvi u Kožetinu. Uspeo je da izdejstvuje da se narod, nakon sloma ustanka, slobodno vrati kućama iz zbegova u planini I da paša ne ruši Sveti hram u kom sedi. Srbi tog predela nalazeći se po planinama u bekstvu van svog doma, posavetuju se, izaberu poslanika kao najmuževnijeg pop Radosava iz Botunje, koji je najslobodniji bio usuditi se otići paši, ne plašeći se, da bi narod i Sveti Hram u celosti sačuvao. Otide u oltar k paši. Došavši blizu njega najpre poljubi zemlju pred njime, potom njegovu papuču i skut i zamoli ga da mu Sveti Hram ne oskrnjava i da dozvoli razbegavšim Srbima, vratiti se svaki svojoj kući u pokornosti. Paša je uslišio njegovu molbu. Crkva je sačuvana od ozbiljnijeg oštećenja.

Osim popa Radosava, na čelu ustanka u Župi bili su od sveštenih lica prota Ilija, pop Pavle i pop Sava. Iz izvoda eparhijskog prihoda za 1834. saznajemo da su u Kožetinu boravila tri sveštenika: protopop Sava Petrović, pop Vasilije Popović i pop Milenko Petrović. Najstariji pop u Kožetinu bio je Petar Mirković, rukopoložen marta 1796. godine u Nišu od strane niškog episkopa Makarija.

Kad je postavljao kapetane za Župu knez Miloš Obrenović je govorio: „Postavljam te za kapetana u Župi, ali se dobro čuvaj kmetova župskih i popova kožetinskih”. Stari sveštenici kožetinski bili su ugledni i istaknuti ljudi sa jakim patriotizmom, puni slobodnog duha i požrtvovanja. Uglavnom pristalice dinastije Karađorđevića. Otuda dolaze i ove reči kneza Miloša.

Jedina mirska crkva u Župi

Kožetinska crkva je u jesen 1836. imala tri zvona, koja su nabavljena 1834. Crkva u Kožetinu u to vreme pripadala je kožetinskom protoprezvitarijatu, koji je obuhvatao srez koznički u okrugu kruševačkom. U Kožetinu je 1837. godine otvorena škola. Prvi učitelj bio je Milovan Joksimović iz Radmanova. Četrdesetih godina 19. veka škola se seli u jednu sobu crkvene kuće koja se nalazila pored hrama.

Mitropolit beogradski Petar (Jovanović) posetio je crkvu 1834. i 1842. godine.

U Kožetinu se 1849. godine upokojio jeromonah Melentije Milosavljević, koji je boravio u Kaleniću i Studenici. Bio je i na Hristovom Grobu u Jerusalimu. Sirotinju je uvek pomagao. Rodom je bio iz sela Šarpelja pod Kopaonikom.

Crkva je dobila zvonik 1851. godine, a u periodu od 1850. do 1857. novi ikonostas. Po podacima iz Letopisa crkve, ikonostas je u duborezu izradio 1850. godine majstor Stojko iz Kruševca. Sličan ikonostas izradili su majstori Živko i Toša za manastir Studenicu.

Kožetinska crkva je dugo vremena, početkom 19. veka bila jedina mirska crkva u Župi, pa i šire. Tek 1836. godine sagrađene su crkve u Brusu i Strmcu kod Batota. U to vreme obnovljena je i Nova Pavlica. Hram Prepodobne Mati Paraskeve u Majdevu sagrađen je 1848. godine od slabog materijala.

Oko crkve nastalo je naselje, koje se sastojalo od nekoliko mehana, trgovačkih i zanatskih radnji, koje su po osnivanju Aleksandrovca odavde preseljene. Ostala je samo crkva i pomoćna zgrada. Na padini između dva potoka, pokraj Kožetinske crkve nalazilo se selo Popovce. Prema predanju, dobilo je naziv po popovima iz obližnje crkve, koji su tu imali imanja i kuće. Popovske porodice postepeno su se gasile, a umesto njih su se drugi naseljavali, kao domazeti ili kupovinom zemlje.

Natpis na mermernoj ploči iznad priprate

Na mermernoj ploči sačuvanoj iznad ulaznih vrata na zvoniku crkve uklesan je natpis: „Ovaj hram Voznesenja Gospodnjeg podignut je i osveštan prilozima meštana 1804, obnovljen 1839, ozidan 1851, a opravljen u svemu 1893. Pod upravom crkvenog odbora i to: predsednik Marko Bogdanović, sveštenik podpredsednik Svetozar Popović, blagajnik trgovac Novica Minić, članovi Jeremija Đurđević, Đurđe Stojadinović, Radivoje Radoičić, Aranđel Žarković, Milan Savković, Milorad Cvetković i kapetan ok. Žup. Jeremija Terzić. Izradi majstor Stojan Milosavljević iz Kruševca.

Nićifor Dučić obilazi svetinju 1870.

Arhimandrit Nićifor Dučić obišao je kožetinsku crkvu na Ilindan 1870. godine. Tom prilikom, u crkvi je našao rukopisni Psaltir srpske redakcije sa dodatkom tropara i kondaka za sve dane preko godine, i akatiste: Isusu Hristu, Bogorodici, anđelima, Svetom Nikoli, Svetom Jovanu i Časnom krstu, kao i međučasove i navečerje. Po Dučićevom mišljenju, ova Srbulja nije starija od 16. veka. Kasnije je prebačena u Narodnu biblioteku u Beogradu. Iz nje je Ljubomir Kovačević objavio dva zapisa u Glasniku.

Istoričar Radomir Stanić publikovao je zapis na Mineju za mesec oktobar, štampanom u Moskvi 1799. godine. Minej se čuva u kožetinskoj crkvi. Po Staniću, ovaj zapis je nastao pre 1804. godine, dok je još postojao kožetinski manastir. Od starog manastira ostali su samo delovi ikonostasa koje je detaljno obradio Stanić. Po njegovom mišljenju, ikonostas je izrađen početkom 17. veka.

Unutrašnjost crkve je živopisana, a predstave su više puta preslikavane i lakirane.

Kožetinska crkva je 1872. godine imala biblioteku. Prvi bibliotekari Župe bili su čuveni popovi i učitelji, otac i sin Svetozar i Nikola Popović.

Pri crkvi su 1874. godine bile tri parohije: kožetinska, vrbnička i ratajska.

Osnivanje Aleksandrovca 1880. godine

Ukazom kralja Milana Obrenovića na zahtev stanovnika Kožetina zasnovana je 1880. godine varošica Aleksandrovac, koji se do 1882. zvao Kožetin. Ime je dobio po prestolonasledniku Aleksandru Obrenoviću.

Po podacima mitropolita Mihaila iz 1895. godine, pri hramu Vaznesenja Gospodnjeg postojale su dve parohije – prva i druga aleksanrovačka. Tokom 1907. protojerej Avram Jovanović izvršio je reviziju crkava župskih i ostavio kratku belešku o ovoj svetinji.

Kožetin je stradao i za vreme Prvog i Drugog svetskog rata, naročito za vreme Topličkog ustanka, 1917. godine. Ovaj ustanak počeo je na jugu Srbije i rasplamteo se sve do Aleksandrovca i Kruševca. Kada su ustaničke čete razbijene, bugarski okupator vršio je krvave odmazde nad nevinim civilnim stanovništvom.

Starešina hrama je protojerej Vukman Petrović. Slava se obeležava na Spasovdan, 29. maja.

Crkva Vaznesenja Gospodnjeg predstavlja nepokretno kulturno dobro i upisana je u listu zaštićenih spomenika kulture Republike Srbije.

U blizini crkve nalazi se staro groblje, gde se mogu videti grobnice znamenitih starih gradskih porodica i ratnika i sveštenika postradalih za slobodu tokom Prvog srpskog ustanka.

Gde su moji preci sokolovi

Zar ih nije bilo, zar su bili snovi

Zar prstima moram da poskidam dane koji su pokrili Visoke Dečane

Zar je prošlost bila dim, magla i para

I zar sanjam carstvo kad se sećam cara

Svi mi dugujemo sebe nekoj deci

Budimo potomci da bi bili preci

(pesma „Sokolovi” Brane Crnčevića)

Foto: Vikipedija/ Nezavisne narodne novine Rasinskog okruga

Manastir Rudenica – Hram Svetog proroka Ilije