Pavle Mutavdžić, načelnik okruga Kruševačkog i osnivač Vrnjačke Banje

Pavle Mutavdžić (Tobolac, 1816 – Kruševac, 22. 1. 1888), bio je istaknuta ličnost 19. veka. Njegov otac Vučko poreklom iz sela Tobolac, bio je dugogodišnji obor knez toga sela, prvi ispravnik okruga Kruševačkog nakon oslobođenja od Turaka (1833-1836) i predsedatelj suda. Školovao se u Kruševcu, Kragujevcu i Požarevcu. Prvi je polaznik iz kruševačkog okruga Više škole u Kragujevcu. Kasnije školovanje nastavlja na vojnoj akademiji u Požarevcu. Kruševcu i kruševačkom okrugu posvetio je najveći deo svoga života (1839 – 1888). Po odlasku Turaka 1833. zauzimao je važne položaje u vlasti, prvo je bio član, sekretar (1839), a potom dugogodišnji predsednik Okružnog suda. Kao mlad i školovan čovek opredelio se za vojno-činovnički poziv. Završio je Kragujevačku gimnaziju 1837. godine. Jedno vreme pohađao je Vojnu školu, koju nije završio jer se zaposlio 1838. godine, kao „praktikant platežni“ u Sovjetu. Maja 1839. premešten je na mesto starijeg pisara suda Okruga crnorečkog u Zaječaru, gde ostaje do 1842. godine. Naredne godine postaje sekretar kruševačkog okružnog suda, a potom 1844. radi kao protokolista Apelacionog suda. Njegovu karijeru konačno je predodredilo postavljanje na mesto načelnika Kruševačkog sreza

Načelnik Kruševačkog sreza (1845-1858; 1861-1868)

U službi je brzo napredovao. Već 1845. kao poručnik postavljen je za načelnika sreza kruševačkog. Maja 1858. unapređen za kapetana i premešten u Zaječar za pomoćnika okružnog načelnika, a naredne godine postaje načelnik Aleksinačkog okruga (do 1861.).

Ukazom kneza Mihaila Obrenovića od 23. oktobra 1861, vraća se u Kruševac i postaje načelnik okruga. Na tom položaju ostaje sve do penzionisanja, 1868. godine.

„Osnovatelno-fundatorsko društvo lekovite kiselovruće vode u Vrnjcima”

Kao načelnik Okruga kruševačkog bio je inicijator udruživanja građana i utemeljivač „Osnovatelno-fundatorskog društva lekovite kiselovruće vode u Vrnjcima” sa nekolicinom dobrotvora i viđenijih ljudi iz Kruševca, Kraljeva i Trstenika, na Svete Vrače, 1. jula 1868. godine. Mutavdžić, neshvaćen u to doba od činovnika najviše vlasti, vodio je gotovo deceniju i po borbu za Vrnjačku Banju. Svoje delovanje na podizanju Vrnjačke Banje opisao je u knjizi „O banji vrnjačkoj u srezu trsteničkom okrugu kruševačkom”, koju je štampao 1884. godine.

Kao predsednik društva Mutavdžić je pokretao mnoge inicijative, otkupljivao je zemlju oko izvora mineralne vode, naručivao pripremne radove na uređenju izvorišta i tražio od vlasti Kneževine da pomognu. Lokalni sveštenik Hadži Jevtimije Popović je uredio prvi izvor tople mineralne vode i obavestio o tome načelnika sreza Trsteničkog Pavla Mutavžića i užičkog vladiku Joanikija Neškovića koji je 1859. izradio prvi objekat za stanovanje i poslao uzorak vode na analizu Josifu Pančiću na osnovu koje je zaključeno da se voda može upotrebljavati u lečenju hroničnih zapaljenja disajnih organa, kod „hiperemije utrobnog kanala” i mnogih drugih bolesti. Godine 1860.  kada je načelnik u Aleksincu, Pavle Mutavdžić, oboleo i imao velike probleme sa jetrom, dr Josip Pančić uputio ga je da dođe u Vrnjce gde se potpuno oporavio. Priča o lekovitosti vode počela je da ide od usta do usta. Trenutak kada je došla do ušiju Pavla Mutavdžića, prelomni je za razvoj modernog lečilišta. Banjska voda, po preporuci dr. Josifa Pančića, Pavlu je izečila, otok crne džigerice (jetre).

Prvu zvaničnu sezonu je otvorio knez Mihailo Obrenović (1867.) kada banja postaje elitno letovalište. Iste godine je izvršena i kaptaža dva izvora tople mineralne vode. Na Svete Vrače, 1. jula 1868. godine u Kruševcu je održan skup poklonika mineralne vode u Vrnjcima, na kom je pročitan proglas Društva, koji je u celini prihvaćen. Njegovo prihvatanje predstavljalo je klicu institucionalizacije Vrnjačke Banje, odnsno začetak organizovanog lečenja i lečilišnog turizma, ne samo u Vrnjačkoj Banji, nego i u Srbiji. Ubrzo je izvršena i kaptaža dva izvora tople mineralne vode, započeta izgradnja prvog banjskog kupatila, kao i drugih objekata. Sve ovo, dovelo je do otvaranja prve zvanične banjske sezone kada je 1869. Vrnjačku Banju posetio veliki broj turista. Bila je to društvena organizacija, kakve su tih godina osnivane u nekim evropskim zemljama. Stanovnici Vrnjačke Banje odužili su se Pavlu Mutavdžiću. Podigli su mu veličanstveni spomenik u samom centru banje. U Kruševcu je u to vreme otpočela sa radom Gimnazija. Kraj Lazarice izgrađeno je velelepno zdanje (današnja zgrada Narodnog muzeja Kruševac).

Pavle Mutavdžić preminuo je 22. januara 1888. godine u Kruševcu. Bista Pavla Mutavdžića nalazi se u Narodnom muzeju Kruševac. Niža gimnazija otvorena je u Kruševcu za vreme načalstvovanja Pavla Mutavdžića, 1863. godine, a 1865. godine svečano je otvorena škola, čija je neorenesansna arhitektura bila odraz tadašnjeg vladajućeg stila u gradnji prosvetnih zgrada. Prvi školovani okružni inženjer u Kruševcu, Franc Mil, je na inicijativu kruševačke opštine, rešio pitanje položaja nove škole u varoši, buduće Gimnazije, 1856. godine. Projektant kruševačke Gimnazije je ostao nepoznat, ali je izvesno da je u nadziranju njenog građenja učestvovao tadašnji okružni inženjer Martin Matijašević, koji je bio zadužen za sve javne građevinske radove u kruševačkom okrugu. U ovom zdanju pored Gimnazije koja je bila smeštena na spratu, radila je i osnovna škola u prizemlju.

Bila je to druga po lepoti gimnazija u Kneževini Srbiji. U porti crkve Lazarice sa deset nastavnika i 90 učenika, 9. juna 1865. godine održana je svečanost u „dvokatnom zdanju od 18 odelenja i 4 ozidana podruma“.

Sto godina kasnije, vrsni istraživač kruševačke istorije Budimka Kovbasko svešće sve te vekove u rečit naslov studije o gimnaziji: „Od pismenosti do nauke“.

Drugi članovi porodice Mutavdžić koji su živeli u Kruševcu i ostavili veliki trag u istoriji grada su:

Ljubomir (1845-1892), inženjer, radio u poreskoj upravi, oženio ćerku Milosava Drenovca koja je iste godine umrla; Božidar (1850-?), apelacioni sudija i narodni poslanik.

Milovan Mutavdžić (1818-1879), trgovac, imao dućan i vodenicu. Imao je sina Milutina (1853-1909). Milutin je oženio ćerku Dojčina Ristića, sa kojom je imao Milovana (1881-1945), i Mijajla (1892-1936), šofer.

Stanko Mutavdžić (1823-1883), bio je zvaničnik okruga, (on je 1843. godine kao praktikant pri načelstvu, pred konakom gde je odseo knez Aleksandar Karađorđević na podignutoj piramidi sačinio natpis za ovu priliku), načelnik levačkog sreza (1878), u jednom beogradskom srezu, i drugim mestima.

Ilija Mutavdžić (1830-?), pisar suda u Kruševcu, imao je dućan. Imao je dva sina: Dragutina (1853-?) i Miloša.

Iija V. Mutavdžić bio je sin Vučka Mutavdžuća, predsedatelja kruševačkog suda, poreklom iz Tobolca. Ilija je obavljao dužnost pisara suda u Kruševcu, a pored toga je posedovao dućan i vodenicu, što svedoči o njegovom ugledu i materijalnoj stabilnosti. Oženio se 1852. godine Nastasijom (1834–?), ćerkom Miloša Jagodinca, uglednog trgovca iz Kruševca. U braku su dobili petoro dece: Dragutina (1853–?), Katarinu (1856–?), Draginju (1858–?), Julijanu (1860–?), Miloša (1861–?). Milošev sin Vojin (1865-?), bio je pisar u sudu.

Ognjen Milićević

Foto: Vrnjačka banja Inndex/ Turistička organizacija grada Kruševca

Radovan Pecić smiruje pogranične sukobe sa Turcima