Znamenite srpske porodice: Anđelovići, potomci poslednjih hrišćanskih vladara Tesalije

Tesalski Anđeli istakli su se tokom vladavine polubrata Dušana Silnog, cara Romeja, Srba i cele Albanije Simeona Siniše Nemanjića (1359 – 1370) u Epiru i Tesaliji. Bili su rodbinski povezani sa njegovom ženom Marijom Paleolog, drugom suprugom kralja Stefana Uroša III Dečanskog. Pojedini izvori toga doba navode da je odnos između kralja Stefana Uroša III Dečanskog i njegovog sina, „mladog kralja”, Stefana Dušana, remetila, upravo, mlada i ambiciozna kraljica Marija Nemanjić, nastojeći da, uz podršku Vizantije, obezbedi presto Srbije svome sinu Simeonu. Time bi, mladi i ambiciozni mladi kralj Dušan, bio potisnut u drugi plan. Kada je Simeon preminuo 1370. godine, nasledio ga je sin Jovan Uroš (1370 – 1373), poslednji car Srba i Grka, potonji monah Joasaf, ktitor manastira Meteori u zapadnoj Tesaliji. Poslednji muški izdanak dinastije Nemanjića, car Jovan Uroš abdicirao je u korist svoga rođaka, Aleksija Anđela Filantropena, dede velikog vezira Mahmud – paše i Mihaila Anđelovića.

Piše: Ognjen Milićević

Mahmud-paša Anđelović (1420–1474) bio je glavni vojskovođa, beglerbeg Rumelije 1451. i veliki vezir Osmanskog carstva od 1456. do 1466. i od 1472. do 1474. godine. Pisao persijske i turske pesme pod pseudonimom Adni („Edenski“). Bio je turski državnik, vojskovođa, pesnik, mecena i veliki vezir. Bio je rođeni brat Mihaila Anđelovića, čoveka koji je gradio uspešnu karijeru tokom vladavine despota Đurđa (tada je bio komandant vojske) i Lazara Brankovića, a pred samu propast srednjovekovne srpske države, uz oslonac na brata, velikog vezira Mahmud-pašu i protivugarsku struju u Smederevu pokušao je da se domogne srpskog prestola. On se zamonašiti posle pogubljenja svoga brata Mahmud-paše, 1474, godine. Skončao je kao monah Makarije posle 1486. godine u manastiru Presvete Bogorodice u Kosinici na Pangejskoj gori. Braća Mihailo i potonji Mahmud po ocu potiču iz porodice kesara Aleksija i Manojla Anđela Filantropina, poslednjih hrišćanskih gospodara Tesalije.

Poreklo Mahmud – paše Anđelovića

Mahmud paša Anđelović bio je rodom iz Kruševca, gde su ga Turci kao dečaka zarobili i sa još dvoje srpske dece i odveli u Jedrene. Mladi Adni dobio je kao musliman ime Mahmud, a njegova dva druga, prvi Ajas, a drugi Abdulkerim. Po završetku školovanja, uzeo ga je sultan na dvor, gde je drugovao sa tadašnjim prestolonaslednikom Mehmedom II, koji ga je, posle osvajanja Carigrada, imenovao za velikog vezira.

Procenjuje se da je Anđelović rođen početkom 1420-ih. Jedini podatak o njegovom ocu je da je živeo u Srbiji 1420-ih. Poreklo njegove majke je predmet rasprave. Halkokondil tvrdi da je poreklom bila srpkinja, a postoje i razne teorije o njenom plemićkom poreklu.

Istoričar Dejan Đokić je naveo da je Anđelović rođen „od majke Srpkinje i oca Grka – sina poslednjeg vladara Tesalije koji je emigrirao u Srbiju krajem četrnaestog veka“.

Rođen u Srpskoj despotovini, bio je potomak porodice Anđela koja je napustila Tesaliju, 1394. godine. Odgajan kao musliman u Jedrenu, bio je sposoban vojnik oženjen ćerkom Zaganos-paše.

Halkokondil pominje da su Anđelovića zarobili osmanski konjanici dok je putovao sa majkom od Novog Brda do Smedereva i odveli na osmanski dvor. Pretpostavlja se da se to dogodilo 1427. godine, kada su Osmanlije napale Srbiju.

Malo se zna o njegovim aktivnostima pre 1453. godine. Prema T. Stavridesu, Anđelović i njegovi pratioci su se školovali u palati, verovatno kao ičoglani (mladi dečaci sluge koji su bili odvedeni od hrišćanskih porodica sa Balkana i konvertovani u islam preko devširme), a Mahmud je potom stupio u službu, kasnije služeći princu Mehmedu, budućem sultanu. Izvori se ne slažu oko toga koje je položaje zauzimao u palati.

Nakon što se istakao u opsadi Beograda 1456. godine, unapređen je u položaj velikog vezira, nasledivši svog tasta Zaganos-pašu. Tokom svog mandata, predvodio je vojske ili pratio Mehmeda II Osvajača u njegovim pohodima.

Anđelović je pisao na turskom i persijskom jeziku. Iza sebe ostavio je zbirku pesama, pisama i jednu naučnu raspravu. Umro je u tamnici Jedikule, gde su ga dželati Mehmeda II, po njegovom nalogu, udavili. U istočnoj literaturi ima mnogo poučnih i zabavnih dela posvećenih Mahmudu. Ceo ciklus panegirika ispevan je u njegovu slavu, a niz legendi povezan je s njegovim imenom. Abogovićevi drugovi, Ajas i Abdulkerim, takođe sinovi srpskog naroda, sačuvali su isto tako lepu uspomenu u turskoj literaturi, prvi kao najviši sudija turske carevine i najbolji poznavalac šerijatskog prava, a drugi kao učitelj i tumač arapskog jezika Mehmeda II.

Mihailo Anđelović – upravitelj Srbije 1458. godine

Nakon osmanskog osvajanja Tesalije 1394. godine, vladajuća porodica Anđela Filantropena je izbegla u Srbiju. Unuk Aleksija Filantropena, Mihailo Anđelović je služio kao zvaničnik na dvorovima Đurđa i Lazara Brankovića. Bio je on u Srbiji veliki čelnik, vojvoda, pa namesnik despotstva. Njemu se pripisuje kao zadužbina Bogorodičina crkva u selu Donja Kamenica kod Knjaževca. U pregovorima između srpskog despota Lazara Brankovića i sultana Mehmeda II dve strane zastupali braća Mihailo i Mahmud Anđelović. Upravo primer dvojice braće Anđelovića – Mihaila i Mahmuda – potomaka ugledne vizantijske porodice iz Tesalije, a po majci srpskog porekla, simbolično govori o žalosnim prilikama među hrišćanima na Balkanskom poluostrvu onog vremena.

Pošto despot Lazar nije imao sinova, nakon njegove smrti formirano je tročlano regentstvo, 3. februara 1458. godine, koga su činili Mihailo Anđelović, udovica despota Lazara Brankovića Jelena Paleolog i Lazarev slepi brat Stefan Branković. Jelena Branković se u politici oslanjala na Mađare, a Mihailo Anđelović zbog brata vezira, na Turke. Mihailo se nadao da će uz pomoć turske Porte (preko brata vezira) postati srpski despot.

Unutar regentstva vodila se borba za presto. Mihaila su podržavale Osmanlije i pokušao je da uz njihovu pomoć postane novi despot Srbije. Počeo je da kuje zavere iza leđa regentstva. Nakon što je tajno pustio četu osmanskih vojnika u Smederevo, stanovništvo se okrenulo protiv njega. Osmanska četa je zarobljena ili ubijena, a Mihailo je svrgnut sa vlasti, zarobljen i zatvoren 31. marta 1458. godine, a zatim prebačen u Ugarsku. Ubrzo se pridružio bratu i dobio je timar u Osmanskom carstvu.

Za razliku od njega, čelnik Đurađ i njegov brat Oliver ostali su lojalni Brankovićima. Stefan Branković je postao samostalni despot Srbije i vladao je zajedno sa Jelenom Paleolog narednih dvanaest meseci.

Mihailo se do 1464. godine vratio se u Srbiju, što je očigledno iz ktitorskog natpisa manastira Nova Pavlica, zadužbine porodice Musić, sestrića kneza Lazara iz 14. veka. Finansirao je obnovu manastira.

Pad Smedereva 1459.

Godine 1458, srpski despot Lazar Branković je umro. Mahmudov brat Mihailo je postao član regentstva, ali ga je ubrzo svrgnula antiosmanska i prougarska frakcija na srpskom dvoru. Kao reakciju, Mahmud je napao i zauzeo Smederevsku tvrđavu, iako se citadela održala, i još neka uporišta u njenoj blizini. Međutim, ugrožen mogućom mađarskom intervencijom, bio je primoran da se povuče na jug i pridruži snagama sultana Mehmeda II u Skoplju. Vodeći vojsku preko Sofije i Pomoravlja, Mehmed II ulazi u Smederevo 20. juna 1459.

Stefanu su suprotstavili slepog brata Grgura i u aprilu 1458. godine doveli ga u Kruševac. Braću Stefana i Grgura, sinove Đurđa Brankovića, oslepeo je sultan Murat II još 1441. godine. Budući da pregovori sultana i ugarskog kralja o nekim razmenama teritorija nisu doneli rezultata, Mehmed II prešao je u napad. Turska vojska je prodrla u preostale srpske zemlje s proleća 1458. godine i tom prilikom osvojila manastir Resavu, grad Višesav na Dunavu (kod Poreča), Žrnov na Avali, Belu Stenu kod Valjeva, a kasnije i Golubac. U Ugarskoj su s krajnjom zabrinutošću gledali na višemesečno ratovanje Osmanlija u Srbiji, a kao odgovor usledilo je samo pojačano obezbeđivanje granice duž Dunava. Smederevo se održalo više od pola godine nakon što je Mahmud paša Anđelović leta 1458. godine osvojio čitavo preostalo područje srpske države. Ni očajnički pokušaj da se stanje smiri dovođenjem bosanskog kraljevića Stefana Tomaševića, sina bosanskog kralja Stefana Tomaša i potonjeg poslednjeg vladara bosanske srednjovekovne države (1461–1463), nije urodio plodom. Bosanski kralj pregovarao je 1458. godine sa smederevskim dvorom o braku svog sina Stefana s kćerkom despota Lazara Brankovića. Računalo se da bi na taj način ojačao front pred Osmanlijama. Novi ugarski kralj Matija Korvin (1458–1490) podržao je ove planove. Krajem marta 1458. godine vlast u Smederevu preuzeo je Stefan Tomašević, dok je slepi Stefan Branković ubrzo proteran iz zemlje. Bosanski kralj Stefan Tomaš (1443–1461) odmah je zaposeo Srebrenicu i jedanaest okolnih tvrđava.

Ovakav razvoj događaja u Smederevu nikako nije odgovarao interesima Mehmeda II Osvajača, pa je odlučio da vojnim pohodom reši srpsko pitanje. Preko Sofije i Pomoravlja stigao je do srpske prestonice i, pošto je posle kraćih pregovora utanačeno da Stefan Tomašević s porodicom može da se povuče iz opsednutog grada, Turci su ušli u Smederevo u sredu 20. juna 1459. godine. Srpska srednjovekovna država prestala je da postoji i nastupila su duga stoleća turske prevlasti. Tvrdi grad na Dunavu od 1459. do turskog osvajanja Beograda, 1521. godine, bio je središte Smederevskog sandžaka.

Pohod na Trapezuntsko carstvo 1461.

Godine 1461, pratio je Mehmeda u njegovom pohodu protiv Trapezuntskog carstva. Mahmud je pregovarao o predaji grada Trapezunta sa protovestijarom, učenjakom Đorđem Amirucesom, koji mu je bio rođak.

Osvajanje Bosne 1463.

Godine 1463, Mahmud je predvodio invaziju i osvajanje Kraljevine Bosne, iako je mirovni sporazum između Bosne i Osmanlija bio obnovljen. Zarobio je bosanskog kralja, Stefana Tomaševića.

Borba sa Skenderbegom 1467.

Anđelović je pratio Mehmeda II kada je napao Albaniju leta 1467. i opustošio zemlju. Petnaest dana je progonio Skenderbega, koji je u to vreme bio mletački saveznik, ali ga nije uspeo pronaći, dok se Skenderbeg povlačio u planine, a zatim uspeo da pobegne na obalu. Prema Tursun Begu i Ibn Kemalu, Anđelović je preplivao Bojanu, napao Skadar koji su kontrolisali Mlečani i opljačkao okolno područje.

Smena i pad 1468 – 1472

Mahmud je smenjen 1468. godine zbog spletki njegovog naslednika, Rum Mehmed-paše, navodno zbog nepravilnosti u vezi sa preseljenjem Karamanida u Carigrad nakon osvajanja Karamana ranije te godine. Vraćen je na dužnost 1472. godine, ali su njegovi odnosi sa sultanom sada bili zategnuti. Mahmud je smenjen i pogubljen 1474. godine. Uzrok je bila sumnja da je umešan u iznenadnu smrt Šehzade Mustafe, omiljenog sina sultana Mehmeda II. Govorilo se da je Šehzade Mustafa imao aferu sa Mahmudovom ženom, Selčuk Hatun (sestrom Hatidže Hatun, najmlađe supruge Mehmeda II). Mahmud je to porekao, ali čak i bez dokaza, Mehmed II je ipak odlučio da ga pogubi.

Srpsko poreklo Mihaila i Mahmuda bili su ključni za uspostavljanje osmanske vlasti na Balkanu i u Anadoliji.

Foto: Vikipedija/ Podunavlje info

Šta sve čuva Narodni muzej Kruševac: Predmeti i fotografije kruševačkih humanitarnih, sportskih i pevačkih društava